Thứ Tư, 21/10/2020
Hotline: 02466615539. Email: tccsnd@hvcsnd.edu.vn
Đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam: Xây dựng một nền giáo dục nhân văn - công nghệ

 Để tiến tới mục tiêu đó, Đại hội XI đã lấy nguồn nhân lực có chất lượng cao, đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà làm một trong 3 khâu đột phá của chiến lược 2011-2020. Về chủ đề này. Từ sau ĐH XI đến nay đã có nhiều ý kiến. Về phần mình, tôi xin có mấy suy nghĩ sau đây. 

Trong một số sách và từ điển định nghĩa: “Cải cách giáo dục là đổi mới căn bản và toàn diện”. Không bàn về nội dung nội hàm của mệnh đề này, tôi xin phát biểu đôi điều về thực trạng giáo dục (có đào tạo) và hướng đổi mới. Về thực trạng, tôi xin nói một câu đánh giá hệ thống giáo dục (GD) của chúng ta hiện nay là một thành tựu to lớn, đáng tự hào của Cách mạng tháng Tám, 67 năm nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng và Hồ Chủ tịch, tư tưởng Hồ Chí Minh giải phóng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ta. Tiếp theo, xin nêu một số bất cập cần đổi mới căn bản và toàn diện.

1. Các mâu thuẫn

  1. Giữa phát triển kinh tế và phát triển xã hội (giáo dục, văn hóa, an sinh và anninh xã hội) có một khoảng cách đáng kể. Về kinh tế, chúng ta đã đạt mức phát triển trung bình trên thế giới, tuy mới là trung bình thấp và đang còn rất nhiều khó khăn. Nhưng về xã hội, tình hình phức tạp nhiều hơn. Cần có chính sách phát triển xã hội hợp lí hơn, nên coi kinh tế là biện pháp, xã hội, con người là mục tiêu, trong đó phải đổi mới nền giáo dục, để đáp ứng kịp thời yêu cầu của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc một việc cấp thiết (sẽ nói ở dưới).
  2. Mâu thuẫn giữa các chính sách phát triển giáo dục nhanh, quy mô lớn với chính sách đầu tư: “đầu vào” thiếu đủ điều, làm sao có “đầu ra” ưng ý được. Ghi ngân sách cho giáo dục hằng năm chiếm 20% ngân sách Nhà nước, nhưng thực sự được bao nhiêu thì không ai biết, trên thực tế, nhiều nơi 90% ngân sách GD vào chi lương giáo viên. Quan trọng hơn: các cấp ủy Đảng và chính quyền chưa chỉ đạo phát triển giáo dục thực sự là “quốc sách hàng đầu” (Kết luận của Bộ Chính trị tháng 4 - 2008). Đây là một điều kiện quan trọng quyết định đối với đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục (bao gồm cả đào tạo).
  3. Giữa GD toàn diện và điều kiện thực hiện: nói “toàn diện”, kết quả “què quặt”; đề ra đường hướng “dạy chữ, dạy người, dạy nghề”, những cứ loay hoay với việc dạy chữ, mà chỉ trong việc này cũng còn bao vấn đề ngổn ngang.
  4. Trong hoạt động dạy học – mâu thuẫn giữa lí thuyết và thực hành, giữa kiến thức và kĩ năng, giữa học vấn và năng lực hoạt động, giữa hiểu biết và văn hóa ứng xử… nói gọn, ở ta dạy và học chỉ để đi thi, cả tâm lí xã hội lẫn quản lí nhà nước về giáo dục chưa thoát khỏi triết lí giáo dục “hư văn, khoa cử, quan trường”, ngày càng xa mục tiêu giáo dục có ích thực sự cho cuộc sống con người và xã hội, các mâu thuẫn càng thêm gay gắt.

2. Các thách thức

  1. Thách thức lớn nhất là các cấp ủy và chính quyền có thực sự quan tâm phát triển giáo dục không. Nói là giáo dục phải đi trước một bước, bây giờ đang đứng cuối bảng, coi là “hạ tầng” thì toàn “hớt ngọn”, nói “đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển”: sự thật – giáo dục thường phải trờ đến quý 4. Có đường lối phát triển GD đúng với yêu cầu của phát triển kinh tế - xã hội, GD là sự nghiệp của toàn dân, với nòng cốt là đội ngũ nhà giáo có lương tâm và tay nghề tốt, quản lí nhà nước về giáo dục – đào tạo theo triết lí đúng đắn, mới có đổi mới “căn bản toàn diện”.
  2. Một trở ngại lớn nhất là thâm lí xã hội còn quá nặng nề với triết lí học cốt để đi thi, chạy theo mảnh bằng, nhất là bằng đại học, chỉ hư danh, rất ít hoặc không có giá trị thực sự cho con người và xã hội. Nhà trường phải chuyển hẳn sang dạy và học để hình thành và phát triển năng lực sống thực ở thế hệ trẻ, để họ có thể tạo lập cuộc sống tốt đẹp của chính họ.
  3. Nguy hiểm hơn, quản lí ngành trên thực tế, phần đáng kể, lại phụ họa cho triết lí giáo dục bảo thủ của xã hội: từ sách giáo khoa đến phương pháp dạy học cải tiến mãi vẫn trong vẫn trong vòng luẩn quẩn đó. Chỉ tập trung vào “dạy chữ” mà cũng còn nhiều chuyện chưa ổn. Công tác hướng nghiệp (và cả hướng học) quá lơ là. Không tổ chức “phân luồng” học sinh sau phổ thông cơ sở hay ở trung học phổ thông (từ 1996 có chủ trương “phân luồng” đến nay mới có tỉnh Vĩnh Phúc có chính sách cụ thể thực hiện chủ trương này). Khôi phục hệ thống dạy nghề mất gần 2 thập kỷ, vẫn chưa đạt yêu cầu, lại mở đại học ồ ạt, quá lệnh các ngành kinh tế, quản trị, kinh doanh, ngoại ngữ, tin học. Muốn đổi mới căn bản và toàn diện GD, phải đoạn tuyệt triết lí hư danh, tốn tiền của dân và xã hội hiệu quả rất thấp.
  4. Một thách thức then chốt là tình hình đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lí cũng đang nhiều chuyện rối ren, đời sống quá khó khăn, tâm tư nặng nề.. Nhiều công việc, giờ dạy, hoạt động giáo dục… đã bị “hành chính hóa”, thậm chí có cả thương mại hóa, lại có cả tiêu cực, hư đốn, làm sao có nhà trường ra nhà trường, dạy ra dạy, học ra học được. Một triết lí giáo dục hữu ích phải thấm đẫm vào tất cả các khâu đó.

3. Mục tiêu chung trong triết lí Đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà. Tiếp thụ tinh hoa các triết lí giáo dục của nhân loại, nhất là chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh và tinh thần cách mạng, khoa học của Đảng ta, đi vào thập kỷ thứ hai của thế kỷ XXI, triết lí giáo dục theo tinh thần Đại hội XI có thể biểu đạt như sau:  Xây dựng nền giáo dục nhân văn, thực học, thực nghiệp, hình thành và phát triển, phát huy giá trị bản thân ở người học, nhằm phục vụ đắc lực cho sự phát triển con người - mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội. Muốn có một nền giáo dục thực học, thực nghiệp cần bắt đầu từ cuộc vận động đoạn tuyệt triết lí giáo dục “học cốt đi thi lấy mảnh bằng” (cần đổi mới một cách bài bản việc kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập). Mục tiêu của một số giáo dục phổ thông là dạy và học được một số tri thức phổ thông để thành người và cơ sở ban đầu để làm người (nhân cách), chuẩn bị vào học nghề (trường nghề, trung cấp, cao đẳng, đại học). Tư tưởng cốt lõi của triết lí giáo dục nhân văn là hình thành được ở người học tình yêu con người, đánh giá đúng cả mình lẫn người, coi trọng năng lực thực của mình, Nhà nước và xã hội trọng dụng con người, nhất là người tài; nền giáo dục công nghệ là đào tạo người học có lương tâm nghề và tay nghề thành thạo. Cụ thể, cần củng cố và tăng cường xây dựng trường phổ thông dạy tri thức phổ thông, lao động, hướng nghiệp, làm quen với nghề: Thực học để thành người lao động có tay nghề, có năng lực sống thực, lao động thực, bảo đảm được công cuộc sống của chính mình, gia đình, đóng góp và cống hiến xã hội – tôi gọi là triết lí giáo dục “giáo dục năng lực” – “giá trị bản thân” ở người học khi ra trường có tâm lực, trí lực, thể lực.

4. Đường lối, quan điểm phát triển giáo dục của Đại hội XI

  1. Đường lối chung: Phát triển GD là quốc sách hàng đầu, giáo dục là cơ sở hạ tầng của kinh tế xã hội, đầu tư vào GD là đầu tư phát triển.
  2. Sứ mệnh chung: giáo dục nhân cách, nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.
  3. Mục tiêu của giáo dục phổ thông: phát triển bền vững con người (thành người, làm người), có ích cho bản thân, cho gia đình, cộng đồng và sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
  4. Tính chất nền giáo dục: nhân văn, công nghệ.
  5. Phương châm GD: phát triển GD trên cơ sở bảo đảm chất lượng theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa.
  6. Triết lí dạy và học: thực dạy, thực học, thực nghiệp, hình thành và phát triển giá trị bản thân người học.

5. Ba việc cấp thiết phải làm. Đổi mới căn bản và toàn diện GD đòi hỏi phải có cơ sở vật chất tương ứng, tôi đề xuất ba việc:

  1. Từ nay đến 2015 - 2020 là cùng mọi miền đủ trường lớp kiên cố với thiết bị dạy học tối thiểu, các cấp học đều học 2 buổi ngày.
  2. Mau chóng có sách giáo khoa mới cho phổ thông: các sách khoa học tự nhiên như ở các nước tiên tiến, sách khoa học xã hội đảm bảo tính khoa học, chính xác, đơn giản, với phần thực hành tương thích;
  3. Chấn chỉnh, củng cố đội ngũ nhà giáo (đứng lớp và quản lí) có phẩm chất và tay nghề. Không có 3 điều kiện này khó mà đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục thành công.

GS,TSKH. PHẠM MINH HẠC

Nguồn: Kỷ yếu Hội thảo Khoa học toàn quốc “Đổi mới tư duy giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng CSVN lần thứ XI”  do Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam  tổ chức tại Nha Trang ngày 14 tháng 5 năm 2012

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi