Thứ Ba, 19/10/2021
Hotline: 02466615539. Email: tccsnd@hvcsnd.edu.vn
Sửa đổi, bổ sung các quy định về điều tra trong Bộ luật Tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới

Trong năm 2014, thực hiện Thông tư liên tịch số 06/2013/TTLT-BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC về tiếp nhận giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố, cũng như Chỉ thị số 06/CT-VKSTC ngày 6/12/2013 của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đối với công tác này, đã tạo được sự chuyển biến tích cực về nhận thức của các cá nhân và đơn vị có trách nhiệm trong công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của Cơ quan điều tra và công tác kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của Viện kiểm sát.

Trong việc triển khai thực hiện công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm có những ưu điểm như công tác kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố được chú trọng, đẩy nhanh tiến độ giải quyết, số tin tồn quá hạn giảm, hạn chế tình trạng bỏ lọt tội phạm; Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát nhân dân hai cấp đã có sự phối hợp tốt trong công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm; giải quyết một số lượng lớn tố giác, tin báo về tội phạm, trong đó có nhiều tin quan trọng, phức tạp, liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều địa phương và có cả yếu tố nước ngoài(1).

Tuy nhiên, bên cạnh những chuyển biến tích cực thì vẫn còn một số tồn tại, thiếu sót trong công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm: Số lượng tố giác tin báo về tội phạm vẫn còn tồn nhiều, tình trạng vi phạm thời hạn giải quyết vẫn chưa được khắc phục triệt để...

Hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó những hạn chế trong quy định của pháp luật nói chung và Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) nói riêng là một trong những nguyên nhân cơ bản, quan trọng cần phải có giải pháp khắc phục để nâng cao hiệu quả công tác này.

Trong phạm vi bài viết này, trên cơ sở nghiên cứu nội dung Dự thảo(**) BLTTHS (sửa đổi), thực tiễn công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi đưa ra ý kiến góp ý các quy định trong Dự thảo BLTTHS (sửa đổi) về tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố.

1. Về khái niệm tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố

Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành không quy định khái niệm về tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố. Điều 101 BLTTHS chỉ quy định:

“Công dân có thể tố giác tội phạm với Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc với các cơ quan khác, tổ chức. Nếu tố giác bằng miệng thì cơ quan, tổ chức tiếp nhận phải lập biên bản và có chữ ký của người tố giác.

Cơ quan, tổ chức khi phát hiện hoặc nhận được tố giác của công dân phải báo tin ngay về tội phạm cho Cơ quan điều tra bằng văn bản”.

Việc thiếu quy định đối với khái niệm tố giác, tin báo về tội phạm trong BLTTHS dẫn đến tình trạng cách hiểu về tố giác, tin báo về tội phạm giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo không thống nhất. Sự thiếu thống nhất trong cách hiểu đối với khái niệm tố giác, tin báo về tội phạm gây ra nhiều khó khăn trong việc phân loại tố giác, tin báo với đơn thư khiếu nại thông thường, hệ quả của vấn đề này là việc xử lý tố giác, tin báo không đúng quy trình, kéo dài, sai thẩm quyền hoặc lại xử lý đơn thư khiếu nại theo trình tự của giải quyết tố giác, tin báo tội phạm.

Bên cạnh đó, việc phân loại không đúng dẫn đến tình trạng số lượng khiếu nại, tố cáo bị xếp vào tố giác, tin báo nhiều làm số lượng tố giác, tin báo tăng gây áp lực cho cơ quan chức năng.

Để khắc phục tình trạng này, trong Dự thảo BLTTHS sửa đổi khái niệm tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố đã được xây dựng và nêu cụ thể tại Điều 145 Dự thảo:

“1. Tố giác về tội phạm là việc cá nhân phát hiện và tố cáo hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền.

2. Tin báo về tội phạm là việc cơ quan, tổ chức thông tin về hành vi có dấu hiệu tội phạm với các cơ quan có thẩm quyền quy định tại khoản 1 Điều 146 Bộ luật này hoặc cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận được các thông tin về tội phạm từ các phương tiện thông tin đại chúng.

3. Kiến nghị khởi tố là việc cơ quan nhà nước khi thực hiện nhiệm vụ của mình phát hiện sự việc có dấu hiệu tội phạm và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý”.

Cách quy định trong Dự thảo đã có sự phân biệt giữa tố giác và tin báo, tuy nhiên nếu căn cứ vào khái niệm này vẫn chưa thể phân biệt giữa tố giác, tin báo về tội phạm và các khiếu nại, tố cáo khác.

Theo quan điểm của chúng tôi, tố giác, tin báo về tội phạm ngoài việc xác định rõ ràng về chủ thể tố giác, báo tin thì nội dung tố giác, tin báo phải có các căn cứ, các thông tin cụ thể về dấu hiệu tội phạm và các thông tin này phải có cơ sở xác minh điều tra làm rõ tội phạm. Nếu không đảm bảo những điều kiện này thì không xếp vào tố giác, tin báo về tội phạm. Do đó, BLTTHS sửa đổi cần cụ thể hóa điều kiện của thông tin liên quan đến tội phạm để thông tin này trở thành tố giác, tin báo về tội phạm thuộc thẩm quyền thụ lý, giải quyết của cơ quan chức năng.

Thực hiện được nội dung nêu trên sẽ góp phần hạn chế được sự thiếu đồng bộ, thiếu thống nhất trong cách hiểu về tố giác, tin báo cũng như phân biệt rõ ràng tố giác, tin báo về tội phạm với các thông tin tội phạm thiếu cơ sở trong đơn khiếu nại, tố cáo.

2. Về thời hạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố 

Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành quy định thời hạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm là 20 ngày và có thể gia hạn nhưng không quá 02 tháng. Cụ thể khoản 2 Điều 103 BLTTHS quy định:

“2. Trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày nhận được tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, Cơ quan điều tra trong phạm vi trách nhiệm của mình phải kiểm tra, xác minh nguồn tin và quyết định việc khởi tố, không khởi tố vụ án hình sự.

Trường hợp sự việc bị tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố có nhiều tình tiết phức tạp hoặc phải kiểm tra, xác minh tại nhiều địa điểm thì thời hạn để giải quyết tố giác và tin báo có thể dài hơn, nhưng không quá hai tháng”.

Cách quy định một thời hạn chung đối với mọi tố giác, tin báo về tội phạm như BLTTHS hiện hành đã thể hiện tính bất cập trong thực tiễn áp dụng. Thực tế áp dụng pháp luật cho thấy tố giác, tin báo về tội phạm rất đa dạng, khác biệt nhau về tính chất phức tạp, chủ thể bị tố giác, báo tin phạm tội ...  Do đó, quy định một thời hạn chung để xử lý cho mọi tố giác, tin báo là không logic và thiếu tính khoa học.

Bên cạnh đó, thời hạn 20 ngày như quy định hiện nay sẽ không thể đủ để xác minh, xử lý tố giác, tin báo tội phạm, đặc biệt là đối với các địa phương lớn có số lượng tin báo nhiều như thành phố Hồ Chí Minh. Trung bình một năm trên địa bàn thành phố, sau khi đã phân loại, thụ lý mới hơn mười một ngàn tin báo; số lượng tin báo quá nhiều cộng với thời hạn ngắn thực sự tạo áp lực cho đội ngũ Điều tra viên và Kiểm sát viên.

Nhận thức rõ vấn đề này, trong Dự thảo BLTTHS (sửa đổi) đã tăng thời hạn giải quyết tố giác, tin báo lên hai tháng và được gia hạn thêm hai tháng trong trường hợp cần thiết. Cụ thể Điều 149 Dự thảo quy định:

“1. Trong thời hạn hai tháng, kể từ ngày nhận được tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong phạm vi trách nhiệm của mình phải kiểm tra, xác minh nguồn tin và ra một trong những quyết định sau đây:

a) Quyết định khởi tố vụ án hình sự;

b) Quyết định không khởi tố vụ án hình sự;

c) Quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố.

2. Trường hợp sự việc bị tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố có nhiều tình tiết phức tạp hoặc phải kiểm tra, xác minh tại nhiều địa điểm mà chưa thể kết thúc việc kiểm tra, xác minh trong thời hạn quy định tại khoản 1 Điều này thì Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp có thể gia hạn nhưng không quá hai tháng”.

Cách quy định này chỉ dừng lại ở việc tăng thêm thời hạn giải quyết tố giác, tin báo mà chưa đảm bảo được tính hợp lý trong đảm bảo sự phù hợp, tương ứng giữa thời hạn và tính chất phức tạp của tố giác, tin báo cần phải giải quyết.

Do đó, chúng tôi cho rằng cần thiết bổ sung quy định về thời hạn giải quyết tố giác theo hướng quy định nhiều thời hạn khác nhau, tương ứng với tính chất phức tạp của tin báo, độ rộng, hẹp của phạm vi, đối tượng cần phải xác minh, điều tra để làm rõ các vấn đề liên quan để xử lý chính xác tố giác tội phạm.

3. Về quy định chức năng kiểm sát của Viện kiểm sát trong tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố

Cả trong BLTTHS hiện hành và Dự thảo BLTTHS (sửa đổi) đều chỉ quy định Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố mà không quy định kiểm sát việc tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố. Mở rộng hơn vấn đề là hiện nay công tác kiểm tra, giám sát từ một cơ quan độc lập đối với việc tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố đang còn bỏ ngỏ.

Bất cập này dẫn đến tình trạng một số nơi, một số đơn vị thực hiện không đúng quy định về tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, thậm chí có trường hợp không tiếp nhận hoặc bỏ ngoài sổ sách thụ lý để giảm số lượng tin báo, tố giác thụ lý. Những vi phạm nêu trên tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt tội phạm, hạn chế hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống tội phạm và gây ảnh hưởng xấu đến trật tự an toàn xã hội.

Thực tế đó đặt ra vấn đề việc kiểm sát đối với việc tiếp nhận, thụ lý giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm là hết sức cần thiết và phải được luật hóa.

Do đó, BLTTHS (sửa đổi) cần quy định thêm chức năng kiểm sát việc tiếp nhận, thụ lý giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm cho Viện kiểm sát, mở rộng quyền kiểm sát trực tiếp của Viện kiểm sát các cấp đối với các cơ quan hữu quan trong tiếp nhận, xử lý tố giác, tin báo về tội phạm. Quy định này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố, hạn chế tình trạng bỏ lọt tội phạm.

 

Phạm Văn Gòn

Nguồn: Tạp chí Kiểm sát số 9/2015

____________________

(1) Với tỉ lệ giải quyết 7.820/9.409 tin đã được xác minh, xác định là tin báo, tố giác về tội phạm, đạt tỉ lệ 83,11% tuy chưa đạt chỉ tiêu của Quốc hội đề ra nhưng là thành tích đáng ghi nhận so với năm 2013 và những năm trước đây.

(2) Dự thảo tháng 10/2014 gửi lấy ý kiến toàn ngành Kiểm sát nhân dân

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác