Thứ Ba, 19/6/2018
Hotline: 0966538999. Email: quangcaotccsnd@gmail.com
Chính sách đặc xá đối với phạm nhân và những điểm mới trong công tác đặc xá năm 2015
Trung tướng Trần Anh Dũng - Phó Tổng cục trưởng Tổng cục VIII, Bộ Công an trao Quyết định đặc xá của Chủ tịch nước cho các phạm nhân

 1. Chính sách đặc xá ở Việt Nam

Đặc xá là một chính sách được Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm. Những năm đầu mới thành lập nước, trong điều kiện chính quyền nhân dân còn non trẻ; hệ thống chính sách, pháp luật còn thiếu thốn, sơ khai nhưng Đảng và Chính phủ vẫn dành sự quan tâm đặc biệt đến công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân, tạo mọi điều kiện để những người lầm lạc có điều kiện phấn đấu trở thành người có ích cho xã hội. Ở thời kỳ này, (theo quy định của Sắc lệnh số 04/SL-LCT ngày 28/12/1945 và Sắc lệnh số 136/SL-LCT ngày 15/2/1948 của Hồ Chí Minh) diện người được xét đặc xá còn rộng hơn hiện nay, kể cả người bị kết án tử hình cũng được xét ân xá hoặc ân giảm. Trong giai đoạn 1945 đến 1954, định kỳ hàng năm, vào các ngày lễ trọng đại của dân tộc, Nhà nước ta đều tổ chức các đợt đặc xá; cá biệt các năm 1945, 1946 và 1954, mỗi năm Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định hai đợt đặc xá.
Trong giai đoạn từ 1945 đến 1988, trước khi Bộ luật Tố tụng hình sự ra đời, Chủ tịch nước đã 29 lần ra quyết định về đặc xá tha tù trước thời hạn cho những người phạm tội hoặc đang bị tập trung giáo dục cải tạo biết ăn năn hối cải, có quá trình cải tạo tốt. Đặc biệt, nhân dịp chiến thắng Điện Biên Phủ, hoàn thành cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, giải phóng miền Bắc, ngày 9/11/1954, (thực hiện theo Thông tư số 413/TTg ngày 9/11/1954 của Thủ tướng Chính phủ) Nhà nước ta đã thực hiện đợt đặc xá khá lớn cho nhiều loại tội phạm, kể cả những người từng là tay sai của thực dân, phong kiến, mang tội ác với cách mạng nhưng ăn năn hối cải, có quá trình cải tạo tốt, lập công chuộc tội. 
 Mặc dù, quy mô các đợt đặc xá không lớn, số người được hưởng chính sách khoan hồng không nhiều, nhưng chính sách đặc xá, ân xá, ân giảm, giảm thời hạn tù giam và tha tù trước thời hạn trong giai đoạn này đã có tác dụng quan trọng nhằm giáo dục, động viên, giúp đỡ người phạm tội tích cực cải tạo, hoàn lương, góp phần vào việc ổn định tình hình an ninh, trật tự; đánh bại âm mưu, hoạt động chống phá của thù trong, giặc ngoài, bảo vệ chính quyền nhân dân non trẻ; góp phần giành thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, thống nhất đất nước. Mặt khác, chính sách đặc xá trong giai đoạn này cũng tác động lớn đến dư luận xã hội, trước hết là bản thân và gia đình người phạm tội thấy được bản chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa, khác xa với bản chất bóc lột, trấn áp của bộ máy chính quyền thực dân, phong kiến. 
Từ năm 1989 đến năm 2007, trước khi có Luật Đặc xá, Nhà nước ta đã thực hiện 11 đợt đặc xá, trong đó có năm thực hiện hai đợt, xét tha trước thời hạn cho gần 100.000 phạm nhân; nhiều nhất là năm 2000 với 23.827 phạm nhân và năm 2005 với 17.269 phạm nhân; ít nhất là năm 1993, chỉ với 68 phạm nhân. Tuy ở giai đoạn này, các quy định về ân xá, ân giảm cho người bị kết án tử hình không còn nằm trong nội dung của công tác đặc xá nhưng thực chất vẫn là chính sách khoan hồng thuộc thẩm quyền của Chủ tịch nước. Có thể thấy, giai đoạn từ năm 1989 đến năm 2007, công tác đặc xá đã đi vào nền nếp và có căn cứ pháp lý rõ ràng hơn, là cơ sở để Quốc hội thông qua luật này vào năm 2007. 
Từ khi có Luật Đặc xá năm 2007 đến năm 2013, Nhà nước đã thực hiện 5 đợt đặc xá cho hơn 63.000 phạm nhân có đủ điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định của pháp luật, tạo ra dư luận tốt trong nước và ngoài nước về chính sách hình sự nhân văn, nhân đạo của Nhà nước ta.
2. Những điểm mới về đặc xá năm 2015
Năm 2015 là năm có nhiều sự kiện trọng đại, ngày lễ lớn của đất nước. Nhân dịp kỷ niệm 70 năm Quốc khánh 2/9, Chủ tịch nước đã ban hành Quyết định số 1366/2015/QĐ-CTN ngày 10/7/2015 về đặc xá năm 2015. Ngày 15/7/2015, Hội đồng tư vấn đặc xá Trung ương đã ban hành Hướng dẫn số 91/HD-HĐTVĐX về việc triển khai thực hiện Quyết định số 1366/2015/QĐ-CTN ngày 10/7/2015 của Chủ tịch nước về Đặc xá năm 2015, đồng thời Thủ tướng Chính phủ cũng đã có Công điện số 1056/CĐ-TTg về việc triển khai thực hiện công tác đặc xá năm 2015. Triển khai Quyết định trên, trong dịp Quốc khánh 2/9/2015, có trên 18.000 phạm nhân đã được đặc xá, trong đó có 2000 phạm nhân nữ và hàng chục phạm nhân là người nước ngoài. So với những lần đặc xá trước đây, đặc xá năm 2015 có một số điểm mới:
- Mở rộng hơn đối tượng được đặc xá và không được đặc xá: Về đối tượng đặc xá, ngoài những người bị kết án phạt tù có thời hạn, tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn đang chấp hành án phạt tù tại trại giam, trại tạm giam, đợt đặc xá năm 2015 đã mở rộng với cả đối tượng đang chấp hành án phạt tù tại cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện (Mục I - Hướng dẫn số 91/HD-HĐTVĐX ngày 15/7/2015 của Hội đồng tư vấn đặc xá). Trong đó, Điểm h, Khoản 2, Mục II - Hướng dẫn số 91 quy định cùng với các điều kiện tại Điểm a, c của Khoản 1, Mục II, trường hợp người từ 60 tuổi trở lên mà thường xuyên ốm đau nhiều lần phải nằm điều trị tại bệnh viện (mỗi lần không dưới 1 tháng) có kết luận của Hội đồng giám định y khoa hoặc xác nhận bằng văn bản của bệnh viện cấp tỉnh, cấp quân khu trở lên thuộc diện đối tượng được đề nghị đặc xá.
Về đối tượng không được đặc xá, so với lần đặc xá gần đây nhất năm 2013, đợt đặc xá năm 2015 đã mở rộng thêm diện đối tượng không được đặc xá. Nếu như đặc xá năm 2013 quy định trường hợp không đề nghị đặc xá có từ 2 tiền án trở lên thì hướng dẫn đặc xá năm 2015 lại quy định phạm nhân có từ 2 tiền án trở lên mà chưa được xóa án tích không đề nghị đặc xá. Nếu đặc xá năm 2013 quy định phạm nhân đồng thời phạm hai tội: Giết người và cướp tài sản; giết người và hiếp dâm; giết người và hiếp dâm trẻ em; cướp tài sản và hiếp dâm; cướp tài sản và hiếp dâm trẻ em không đề nghị đặc xá thì đặc xá năm 2015 quy định: Đối với người có bản án kết án của Tòa án do phạm hai tội: Giết người và cướp tài sản; giết người và cướp giật tài sản; giết người và trộm cắp tài sản; giết người và hiếp dâm; giết người và hiếp dâm trẻ em; cướp tài sản và hiếp dâm; cướp tài sản và hiếp dâm trẻ em; cướp giật tài sản và hiếp dâm; cướp giật tài sản và hiếp dâm trẻ em; trộm cắp tài sản và cướp tài sản; trộm cắp tài sản và cướp giật tài sản; cướp tài sản và cướp giật tài sản; trộm cắp tài sản và hiếp dâm; trộm cắp tài sản và hiếp dâm trẻ em không đề nghị đặc xá (Điểm i, Khoản 3, Mục II của Hướng dẫn 91). Việc mở rộng đối tượng được đặc xá và không được đặc xá thể hiện tinh thần nhân đạo, chính sách khoan hồng của Nhà nước, đồng thời phản ánh tính nghiêm minh của pháp luật, có tác dụng răn đe đối với các đối tượng phạm tội.
- Về hồ sơ đề nghị đặc xá, tại Điểm a, Khoản 1, Mục III, Hướng dẫn số 91/HD-HĐTVĐX ngày 15/7/2015 bổ sung thêm yêu cầu cần có quyết định đình chỉ thi hành án của Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.
- Về điều kiện để được xem xét đề nghị đặc xá, đặc xá 2015 đã quy định chi tiết và cụ thể hơn so với điều kiện xét đặc xá trong trường hợp đặc biệt năm 2013; đã bổ sung thêm điều kiện: Người được hoãn, được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù có nơi cư trú rõ ràng được xem xét đề nghị đặc xá. 
3. Những vấn đề cần quán triệt trong tổ chức thực hiện chính sách đặc xá
Một là, tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân
Đặc xá là chính sách hình sự lớn của Nhà nước ta đối với người phạm tội, thể hiện tính nhân đạo của chế độ xã hội chủ nghĩa, truyền thống nhân văn của dân tộc Việt Nam và có liên quan trực tiếp đến đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật Nhà nước, có tác động trực tiếp đến vấn đề chính trị, xã hội, ngoại giao, bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội. Vì vậy, quá trình thực hiện đặc xá phải bảo đảm tuân thủ nghiêm ngặt những quy định trong hiến pháp, pháp luật về thẩm quyền, trình tự, thủ tục tiến hành đặc xá, bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và phạm nhân. 
Hai là, đảm bảo sự lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất, chặt chẽ của Chủ tịch nước, Chính phủ, Hội đồng tư vấn đặc xá trung ương, phát huy vai trò, trách nhiệm của các bộ, ban, ngành, cơ quan, tổ chức và cá nhân trong tổ chức thực hiện đặc xá
Để thực hiện tốt chính sách nhân đạo, khoan hồng của Đảng và Nhà nước đối với người phạm tội góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị, xã hội đòi hỏi công tác đặc xá phải được đặt dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo tuyệt đối, thống nhất của Chủ tịch nước, Chính phủ, Hội đồng tư vấn đặc xá trung ương, cũng như phát huy sức mạnh tổng hợp của các bộ, ban, ngành, cơ quan, tổ chức và cá nhân. Theo đó, đảm bảo về thẩm quyền của Chủ tịch nước trong quyết định đặc xá, được quy định tại Khoản 3, Điều 88 - Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013. Chính phủ ban hành văn bản hướng dẫn, chỉ đạo việc tổ chức tuyên truyền, phổ biến về ý nghĩa, mục đích và nội dung của hoạt động đặc xá, chỉ đạo Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, các cơ quan khác của Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp thực hiện đặc xá theo quy định của Luật Đặc xá, Quyết định về đặc xá của Chủ tịch nước và các văn bản hướng dẫn thi hành. 
Hội đồng tư vấn đặc xá do Chủ tịch nước quyết định thành lập khi có Quyết định về đặc xá, có trách nhiệm triển khai Quyết định về đặc xá của Chủ tịch nước; xem xét, thẩm định hồ sơ, danh sách người đủ điều kiện và danh sách người không đủ điều kiện đề nghị đặc xá do Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng trình; xem xét, lập và trình Chủ tịch nước danh sách người đủ điều kiện và danh sách người không đủ điều kiện đặc xá để Chủ tịch nước quyết định.
Bộ Công an có trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc Giám thị trại giam, Giám thị trại tạm giam thuộc Bộ Công an và Giám đốc Công an cấp tỉnh thực hiện việc lập hồ sơ đề nghị đặc xá, tổ chức thực hiện Quyết định đặc xá; chủ trì phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan có liên quan kiểm tra hoạt động đặc xá tại các trại giam, trại tạm giam, giúp Hội đồng tư vấn đặc xá tổ chức thẩm định hồ sơ đề nghị đặc xá.
Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan, tổ chức có liên quan trong hoạt động đặc xá.Viện Kiểm sát nhân dân tối cao có trách nhiệm trực tiếp kiểm sát việc lập hồ sơ đề nghị đặc xá, thực hiện Quyết định đặc xá của Chủ tịch nước tại các trại giam, trại tạm giam thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng.
Ủy ban nhân dân các cấp, các cơ quan, tổ chức có liên quan; Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan tuyên truyền, phổ biến Luật đặc xá, Quyết định về đặc xá của Chủ tịch nước và các văn bản hướng dẫn của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; phối hợp trong tạo điều kiện, giúp đỡ người được đặc xá trở về hòa nhập với gia đình và cộng đồng, phòng ngừa tái phạm, tạo công ăn việc làm, ổn định cuộc sống và trở thành người có ích cho xã hội.
Ba là, bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, minh bạch, cũng như yêu cầu về đối nội, đối ngoại, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội
Đặc xá là chính sách nhân đạo, sự ghi nhận của Nhà nước đối với những phạm nhân đã thực sự chứng tỏ quyết tâm cải tạo, trở thành công dân có ích; đây cũng là chính sách hình sự của Nhà nước ta trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, góp phần đấu tranh xóa bỏ âm mưu của các thế lực thù địch xuyên tạc, vu cáo Nhà nước ta vi phạm nhân quyền trong công tác trại giam. Vì vậy, việc xét đề nghị đặc xá, tổ chức đặc xá phải bảo đảm công tâm, khách quan, đúng quy định, chống tiêu cực; bảo đảm quyền và lợi ích của công dân, không được bỏ sót người đúng, đủ điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định pháp luật; bảo đảm yêu cầu về chính trị, ngoại giao.
Bốn là, tăng cường công tác quản lý, giáo dục và giúp đỡ người được đặc xá trở về địa phương sớm ổn định cuộc sống và phòng ngừa họ vi phạm pháp luật
Tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong hình phạt tù nói chung, người được đặc xá nói riêng là một quá trình khó khăn, đòi hỏi sự nỗ lực cố gắng của người mãn hạn tù, đồng thời là sự chung tay, giúp đỡ của chính quyền địa phương, lực lượng Công an cơ sở, các cơ quan, tổ chức, cá nhân và gia đình người mãn hạn tù. Quá trình tái hòa nhập cộng đồng, người được đặc xá sẽ đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống, về kinh tế, việc làm, định kiến của xã hội, mặc cảm bản thân... Vì vậy, việc các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền, chính quyền địa phương, cộng đồng dân cư, thân nhân gia đình người mãn hạn tù, mà nòng cốt là lực lượng Công an cơ sở tiếp nhận, tăng cường các biện pháp quản lý, giáo dục, giúp đỡ người được đặc xá trở về địa phương sớm ổn định cuộc sống và phòng ngừa họ vi phạm pháp luật có ý nghĩa quan trọng, góp phần làm cho chính sách đặc xá của Nhà nước ta thực sự trở thành chính sách nhân đạo, có ý nghĩa về chính trị, xã hội, giúp người được đặc xá trở thành công dân có ích cho xã hội ./.

Nguyễn Văn Tuấn - Giảng viên Khoa CSTHAHS và HTTP, Học viện CSND

Tạ Thanh Hương - Tạp chí CSND, Học viện CSND

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác

Nghiên cứu - trao đổi