Thứ Ba, 20/4/2021
Hotline: 02466615539. Email: tccsnd@hvcsnd.edu.vn
Một số phương thức, thủ đoạn vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm phổ biến trong nhập khẩu thực phẩm - Kiến nghị, đề xuất
Trong thời gian vừa qua, cùng với sự phát triển về kinh tế - xã hội, nhu cầu tiêu dùng các loại hàng hóa của nhân dân tăng cao, trong đó có các loại hàng hóa là thực phẩm. Để đáp ứng nhu cầu này, bên cạnh việc tăng cường năng lực sản xuất, chế biến thực phẩm trong nước, nhiều doanh nghiệp đã tiến hành hoạt động nhập khẩu thực phẩm từ thị trường nước ngoài phục vụ cho tiêu dùng nội địa. Thực trạng trên đã đã tạo điều kiện thuận lợi cho các vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm phát sinh, diễn biến ngày càng phức tạp. Điều này đã tác động nghiêm trọng đến hiệu quả của công tác quản lý, đảm bảo chất lượng ATTP ở nước ta.
Trong những năm vừa qua, Đảng, Nhà nước, Chính phủ, các Bộ, Ban, Ngành đã ban hành và tổ chức thực hiện nhiều giải pháp nhằm kiểm soát, đảm bảo nâng cao chất lượng thực phẩm nhập khẩu. Điển hình như: Hoàn thiện hệ thống pháp luật về ATTP - Luật ATTP năm 2010, Nghị định 178/2013/NĐ-CP về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực ATTP, Chiến lược ATTP quốc gia giai đoạn 2011 - 2015 và định hướng đến năm 2020, Quyết định 2088/QĐ-TTg năm 2012 phê duyệt Đề án kiểm soát, ngăn chặn gia cầm nhập khẩu; hoàn thiện hệ thống cơ cấu bộ máy tổ chức công tác quản lý đảm bảo ATTP và cơ quan chuyên trách về đấu tranh PCTP, vi phạm pháp luật trong lĩnh vực ATTP... Tuy nhiên, công tác đảm bảo ATTP ở nước ta và đảm bảo ATTP nhập khẩu vẫn còn tồn tại rất nhiều bất cập, hạn chế. 
Theo báo cáo của Cục Cảnh sát môi trường, tổng số vụ việc vi phạm pháp luật được phát hiện và xử lý trong giai đoạn từ 2009 - 2013 là 41.558 vụ, trong đó vi phạm pháp luật ATTP chiếm tỉ lệ 17,37% (với 7.219 vụ). Trong đó, vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm luôn chiếm tỉ lệ cao qua các năm. Tình hình vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm đã và đang có xu hướng diễn biến phức tạp, số vụ việc tăng cao, tính chất, mức độ vi phạm ngày càng nghiêm trọng. Đặc biệt phương thức, thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Địa bàn vi phạm xảy ra phổ biến trong những năm vừa qua tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc có đường biên giới giáp ranh với Trung Quốc và một số cảng biển lớn của cả nước.  Các hành vi vi phạm phổ biến bao gồm: Không thực hiện việc kiểm tra về an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu; Nhập khẩu thực không có giấy chứng nhận lưu hành; Nhập khẩu thực phẩm không phù hợp quy chuẩn kỹ thuật hoặc quy định an toàn thực phẩm; Nhập khẩu thực phẩm có chứa chất độc hại hoặc nhiễm chất độc hại khác; Vi phạm về thủ tục kiểm dịch động vật, sản phẩm động vật trong nhập khẩu thực phẩm... Các loại hàng hóa là thực phẩm thường phát hiện thấy vi phạm như:  Nội tạng động vật; gia cầm và sản phẩm từ gia cầm (chân gà, cánh gà, gà thải loại, trứng gà nhân tạo); các loại thủy sản như cá tầm, cá lăng, cá trắm đen; các loại thực phẩm từ gia súc; phụ gia độc hại sử dụng trong bảo quản, chế biến thực phẩm; các loại thực phẩm chức năng... Tổng kết 01 năm thực hiện Đề án 2088 của Chính phủ cho thấy các lực lượng chức năng đã kiểm tra, xử lý 1.849 vụ, phạt hành chính 3,13 tỷ đồng, tịch thu 55,5 tấn gà lông, 201,5 tấn gà thịt, 2,8 triệu quả trứng, 73,9 tấn phụ phẩm gia cầm (nội tạng, chân, cổ, cánh), 2,1 triệu con gà giống, 8,5 tấn và 34.797 con vịt  con, 15,8 tấn chim, trị giá hàng tịch thu tiêu hủy là 3.631 triệu đồng. 

Đoàn công tác liên ngành kiểm tra an toàn thực phẩm

Thực tiễn công tác phòng ngừa, đấu tranh với vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm trong thời gian qua cho thấy việc nghiên cứu, làm rõ được phương thức, thủ đoạn hoạt động của vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm vai trò và ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác phòng ngừa, đấu tranh. Qua khảo sát, nghiên cứu tình hình thực tiễn công tác phòng ngừa, đấu tranh với vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thức phẩm và dựa trên cơ sở những báo cáo tổng kết đánh giá của các cơ quan chức năng chúng tôi thấy nổi lên một số phương thức thủ đoạn vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm phổ biến như sau:
Một là, nhập lậu hàng hóa hàng hóa là thực phẩm không đảm bảo an toàn, không rõ nguồn gốc, xuất xứ thông qua đường tiểu ngạch và các hoạt động thương mại biên mậu. Các đối tượng lợi dụng đặc điểm địa hình phức tạp, đường biên giới dài với nhiều đường tiểu ngạch, đường thông, lối mòn, hoạt động trao đổi hàng hóa biên mậu giữa cư dân trên tuyến biên giới diễn ra thường xuyên để trốn tránh các cơ quan chức năng trong quá trình tập kết, vận chuyển, đưa hàng hóa vào nội địa tiêu thụ. Hàng hóa thường được các đầu nậu tập kết bên kia biên giới sau đó chi nhỏ, xé lẻ thuê cửu vạn vận chuyển theo các đường mòn biên giới, hai bên cánh gà các cửa khẩu về Việt Nam.
Hai là, khai báo sai chủng loại, chất lượng, số lượng hàng hóa thực phẩm so với thực tế nhằm qua mặt sự kiểm soát của các cơ quan chức năng. Hiện nay, hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa diễn ra thường xuyên, liên tục với số lượng hàng hóa lớn, đa dạng về chủng loại do vậy công tác kiểm tra, kiểm soát hàng hóa nhập khẩu của các lực lượng chức năng gặp nhiều khó khăn; nhiều loại hàng hóa nhập khẩu hiện nay được ưu tiên, ưu đãi, kiểm tra theo xác suất, phân luồng xanh trong nhập khẩu. Lợi dụng điều kiện trên, các đối tượng nhập khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu, các điểm thông quan thường khai báo sai chủng loại hàng hóa để đưa thực phẩm không đảm bảo an toàn vào nội địa tiêu thụ.
Ba là, sử dụng các trang trại, các cơ sở sản xuất tại các khu vực biên giới để hợp thức hóa thực phẩm. Các đối tượng thường lợi dụng chính sách phát triển chăn nuôi thành lập các trang trại chăn nuôi, cơ sở sản xuất tại các địa bàn biên giới, sử dụng các trang trại, cơ sở này để hợp thức hóa các loại thực phẩm đã qua chế biến, gia cầm, thủy hải sản không rõ nguồn gốc xuất xứ, không đảm bảo ATTP nhập từ Trung Quốc thành các loại hàng hóa thực phẩm có nguồn gốc trong nước để qua mặt các cơ quan chức năng trong như kiểm dịch thú y, quản lý thị trường trong quá trình vận chuyển, tiêu thụ.
Bốn là, từ chối nhận hàng để tránh bị các cơ quan chức năng phát hiện và xử lý. Đây là thủ đoạn phổ biến trong lĩnh vực nhập khẩu nói chung và nhập khẩu thực phẩm nói riêng. Hiện nay, theo quy định của Luật Thương mại trong quá trình nhập khẩu hàng hóa nếu hàng hóa không đúng với chủng loại, số lượng, chất lượng thì bên nhận hàng có quyền từ chối nhận hàng. Các doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh thường lợi dụng quy định này để từ chối trách nhiệm khi các loại hàng hóa thực phẩm nhập khẩu bị cơ quan chức năng phát hiện có VPPL ATTP nhằm tránh bị xử lý. 
Năm là, sử dụng giấy tờ giả để qua mặt các cơ quan chức năng trong quá trình nhập thực phẩm thông qua các cửa khẩu. Các đối tượng nhập khẩu thực phẩm thường lợi dụng sự lỏng lẻo trong công tác quản lý móc nối, cấu kết với những cá nhân trong các cơ quan quản lý như Hải Quan, Quản lý thị trường, Kiểm dịch thú y tại các cửa khẩu... sử dụng các giấy tờ, chứng từ, giấy kiểm định chất lượng giả, các giấy tờ đã được tẩy xóa để đưa các loại thực phẩm không đảm bảo chất lượng từ nước ngoài vào Việt Nam.
Sáu là, lợi dụng chính sách tạm nhập, tái xuất thực phẩm đông lạnh để đưa các sản phẩm thực phẩm như nội tạng gia súc, gia cầm - sản phẩm gia cầm đông lạnh, thủy hải sản đông lạnh để đưa thực phẩm không đảm bảo chất lượng vào thị trường trong nước. Bên cạnh đó, các đối tượng còn lợi dụng sự lỏng lẻo trong kiểm tra, kiểm soát tự ý phá dỡ kẹp chì, niêm phong đưa đi tiêu thụ trong nước.
Bảy là, các đối tượng sử dụng bè, mảng lợi dụng đêm tối thả trôi theo các tuyến sông, sau đó chuyển sang các phương tiện như tàu, thuyền đánh cá vận chuyển đưa vào nội địa tiêu thụ. 
Tám là, thay đổi nhãn mác hàng hóa thực phẩm làm sai lệch các thông tin về hạn sử dụng, nguồn gốc xuất xứ hàng hóa thực phẩm, chất lượng, thành phần thực phẩm nhằm qua mặt các cơ quan chức năng.
Quá trình nghiên cứu, khảo sát và đánh giá chúng tôi nhận thấy, thực trạng trên xuất phát từ một số nguyên nhân cơ bản như sau: 
- Do nhận thức của các cá nhân, tổ chức tham gia nhập khẩu thực phẩm và người tiêu dùng về ATTP còn nhiều hạn chế. Đa số người tiêu dùng chỉ quan tâm đến giá của các loại thực phẩm mà chưa có ý thức về chất lượng và sử dụng thực phẩm đảm bảo chất lượng. Do lợi nhuận cao nên nhiều cá nhân tổ chức đã cố tình thực hiện các hành vi vi phạm.
- Công tác quản lý nhà nước, tổ chức kiểm tra, kiểm soát trong lĩnh vực nhập khẩu thực phẩm của các cơ quan chức năng (đặc biệt là lực lượng giám sát tại các cửa khẩu, chính quyền địa phương tại các địa bàn biên giới) còn nhiều bất cập dẫn đến hiệu quả quản lý chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Đối với lĩnh vực nhập khẩu thực phẩm có nhiều lực lượng tham gia công tác quản lý như: Hải Quan, Bộ đội Biên phòng, Quản lý thị trường, Cơ quan ATTP của ngành Y tế, Cơ quan Kiểm dịch thú y của ngành Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn... do vậy việc tồn tại những sơ hở, thiếu sót chồng chéo trong thực hiện chức năng nhiệm vụ là điều kiện để vi phạm xảy ra.
- Quy định của pháp luật về ATTP đối với nhập khẩu thực phẩm còn tồn tại nhiều sơ hở thiếu sót. Nhiều văn bản quy định về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý có liên quan còn chồng chéo, chưa rõ ràng về thẩm quyền, phân công, phân cấp trong quản lý. Pháp luật ATTP chưa có những quy định về các loại hàng hóa là thực phẩm bị cấm nhập khẩu (chỉ có danh mục được phép nhập khẩu), các quy định về kiểm định chất lượng thực phẩm trong lĩnh vực nhập khẩu còn mang tính hình thức.
- Nguồn kinh phí, trang thiết bị phục vụ cho công tác quản lý, kiểm tra, kiểm soát đảm bảo ATTP trong nhập khẩu thực phẩm chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn. Đối với công tác kiểm tra kiểm soát nhằm phát hiện các vi phạm việc duy trì các đội tuần tra, kiểm soát liên ngành giữa các cơ quan chức năng đòi hỏi nguồn kinh phí lớn do vậy rất khó duy trì trong thời gian dài. 
- Tăng cường các hoạt động hội nhập kinh tế quốc tế nói chung, nhập khẩu nói riêng là xu thế tất yếu của toàn cầu hóa. Việc gia tăng các hoạt động trong lĩnh vực nhập khẩu thực phẩm phù hợp với điều kiện tình hình thực tiễn. Số lượng ngày càng lớn, chủng loại hàng hóa ngày càng đa dạng phong phú gây nên những khó khăn cho các cơ quan quản lý trong điều kiện còn nhiều hạn chế về nhân lực, kinh phí, trang thiết bị phục vụ cho công tác kiểm tra, kiểm soát là điều kiện thuận lợi để các đối tượng thực hiện hành vi vi phạm.
Để góp phần nâng cao hiệu quả của phòng ngừa, đấu tranh với vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm, trong thời gian tới cần tập trung giải quyết một số vấn đề sau:
Một là, tăng cường đổi mới, đa dạng hóa về nội dung, hình thức, phương pháp để nâng cao, phát huy tối đa hiệu quả công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về ATTP. Đặc biệt chú trọng các đối tượng là người dân, các cơ sở sản xuất, kinh doanh, tiểu thương tại các khu vực biên giới, cửa khẩu, khu kinh tế cửa khẩu, cảng biển, cảng nội địa, chợ đầu mối biên giới và các địa bàn giáp ranh với biên giới.
Hai là, tổ chức thực hiện tốt mối quan hệ phối hợp giữa các lực lượng như Bộ đội biên phòng, Hải Quan, Quản lý thị trường, Kiểm dịch thú y, ATTP Ngành Y tế, lực lượng Cảnh sát môi trường và chính quyền địa phương trong công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát việc thực hiện các quy định của pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm. Từng bước nâng cao trình độ, năng lực, phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ quản lý; đào tạo, bổ sung nguồn nhân lực chuyên trách cho lĩnh vực quản lý, đảm bảo ATTP.
Ba là, đối với công tác phòng ngừa, đấu tranh vi phạm pháp luật ATTP trong nhập khẩu thực phẩm việc đầu tư trang thiết bị phục vụ cho công tác lấy mẫu, kiểm tra, phân tích, giám định, trang thiết bị khác phục vụ cho việc kiểm soát đóng vai trò quan trong đối với hiệu quả công tác này. Với sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của các chủng loại thực phẩm, nguyên liệu, hóa chất, phụ gia sử dụng trong sản xuất, chế biến, bảo quản thực phẩm kết hợp với phương thức, thủ đoạn hoạt động, ngụy trang hàng hóa của các đối tượng vi phạm ngày càng tinh vi thì việc đầu tư, nâng cấp trang thiết bị là đòi hỏi cấp thiết hiện nay.
Bốn là, từng bước xây dựng, sửa đổi hoàn thiện thể chế, chính sách đối với việc phát triển ngành thực phẩm trong nước, chính sách, chiến lược về đảm bảo ATTP, chính sách về nhập khẩu, tạm nhập tái xuất thực phẩm. Rà soát, sửa đổi bổ sung và hoàn thiện các quy định của pháp luật về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền trong quản lý, thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm của các cơ quan có liên quan. Ban hành, bổ sung kịp thời các văn bản quy định về danh mục các loại thực phẩm được phép nhập hoặc cấm nhập vào Việt Nam, danh mục các loại thực phẩm tạm nhập tái xuất. Hoàn thiện các quy định về quy trình lấy mẫu, kiểm dịch, kiểm định chất lượng các loại thực phẩm nhập khẩu. 
Năm là, lực lượng Cảnh sát môi trường cần tăng cường công tác điều tra cơ bản nắm tình hình, xác định các tuyến, địa bàn trọng điểm về nhập khẩu thực phẩm trong phòng ngừa đấu tranh. Xây dựng cộng và sử dụng cộng tác viên bí mật phù hợp với đặc điểm thực tiễn của từng khu vực, địa bàn. Tăng cường phối hợp với các lực lượng khác để nâng cao hiệu quả phòng ngừa, kịp thời phát hiện, xử lý, nghiêm minh các hành vi vi phạm.

 

ThS. Nguyễn Quang Huy 
Khoa Sau đại học, T32
Nguyễn Hữu Phúc
Khoa Cảnh sát Môi trường, T32

 

 

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác