Thứ Bảy, 17/11/2018
Hotline: 0966538999. Email: quangcaotccsnd@gmail.com
Tâm lý phạm nhân tội danh trộm cắp tài sản - những vấn đề đặt ra đối với công tác quản lý, giáo dục phạm nhân và phòng ngừa tội phạm của lực lượng Cảnh sát Thi hành án phạt tù

Nhiệm vụ của các trại giam là quản lý, giáo dục lại những con người lầm lỗi, giúp họ phục hồi nhân cách và sau khi chấp hành án phạt tù trở về tái hòa nhập cộng đồng không tái phạm tội. Để giáo dục nhằm thay đổi những con người có nhân cách lệch chuẩn với chuẩn mực đạo đức xã hội, đòi hỏi phải hiểu về tâm lý con người. Hoạt động phòng ngừa tội phạm trong trại giam chỉ đạt hiệu quả khi hiểu rõ tâm lý của đối tượng quản lý, giáo dục và tiến hành những tác động đến phạm nhân trong quá trình chấp hành án, nhằm xóa bỏ những hiện tượng tâm lý tiêu cực, hình thành những nét tâm lý tích cực, chuyển biến nhận thức và thái độ, làm cho họ thay đổi về chất, xóa bỏ nguyên nhân bên trong của hành vi phạm tội.

Ở nước ta, tội phạm TCTS ngày càng gia tăng, diễn biến phức tạp và thường chiếm tỷ lệ cao trong tổng số các vụ phạm tội (chiếm trên 10% tổng số phạm nhân). Phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, trong đó phải kể đến tội phạm TCTS sử dụng công nghệ cao, các băng nhóm tội phạm có tổ chức, tội phạm do người nước ngoài gây ra... cùng với thiệt hại về kinh tế do tội phạm TCTS gây ra ngày càng lớn, gây hoang mang trong quần chúng nhân dân; làm ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự và các hoạt động của các cá nhân, cơ quan, đơn vị… Tỷ lệ thuận với tình hình này là: Số phạm nhân tội danh TCTS đang chấp hành án trong các trại giam thuộc Bộ Công an cũng có xu hướng gia tăng với những đặc điểm phức tạp trong quản lý giam giữ (theo thống kê của Tổng cục Cảnh sát Thi hành án hình sự và Hỗ trợ tư pháp, nay là Cục Cảnh sát quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng: năm 2008 tổng số phạm nhân tội danh TCTS là 12.411 người, thì đến năm 2017 số lượng phạm nhân tội danh TCTS đã là 17.362 người). Đáng lưu ý phạm nhân tội danhTCTS thường liên quan đến các tội phạm khác, đặc biệt là ma túy, vấn đề nhức nhối trong xã hội ta hiện nay; số phạm nhân tội danh TCTS có tiền án, tiền sự chiếm gần 70% trong tổng số phạm nhân tội danh TCTS, thậm chí phạm nhân chấp hành tổng hình phạt của nhiều tội danh trong cùng bản án.

Xét về khía cạnh tâm lý thì tâm lý người mang tính chủ thể, vì thế phạm nhân tội danh TCTS có những nét tâm lý cá nhân khác biệt với tâm lý của phạm nhân thuộc các nhóm tội khác. Những nét tâm lý tiêu cực nảy sinh trong quá trình thực hiện hành vi phạm tội và nảy sinh trong quá trình chấp hành án làm thúc đẩy hoặc kìm hãm quá trình cải tạo của họ. Hầu hết phạm nhân tội danh TCTS có thời gian chấp hành án ngắn nên thường nảy sinh tư tưởng bất cần, thờ ơ với những tác động giáo dục trong trại giam, thường quậy phá, chống đối, vi phạm nội quy trại giam hoặc thậm chí tiếp tục phạm tội trong trại giam. Đặc trưng của phạm nhân tội danh TCTS là thích hưởng thụ, chây lười lao động, luôn tìm cách chống đối lao động, vi phạm nội quy trại giam và trốn trại. Số phạm nhân tội danh TCTS có nhiều tiền án coi việc chấp hành án trong trại giam là chuyện bình thường, thậm chí có những diễn biến phức tạp khó lường. Vì vậy có thể nói, phạm nhân phạm tội TCTS là loại phức tạp, luôn tiềm ẩn nguy cơ phạm tội, nếu chúng ta không khai thác những nét tâm lý đặc trưng của họ có liên quan trực tiếp đến quá trình chấp hành án để tác động, giáo dục và phòng ngừa họ vi phạm nội quy trại giam, tái phạm tội thì sẽ khó đảm bảo trật tự, an toàn trong trại giam. Từ góc độ tâm lý học tội phạm, để nắm bắt đặc điểm tâm lý phạm nhân phạm tội TCTS, cần nghiên cứu kỹ đặc điểm về nhận thức, nhu cầu, diễn biến tâm lý, thái độ, động cơ của họ, có như vậy mới làm tốt công tác quản lý, giáo dục phạm nhân và phòng ngừa tội phạm của lực lượng Cảnh sát Thi hành án phạt tù.   

Về mặt nhận thức, hầu hết phạm nhân tội danh TCTS đều nhận thức được TCTS là hành vi vi phạm pháp luật. Họ cho rằng, trộm cắp là cách thức nhanh nhất mà họ có tiền để thỏa mãn nhiều nhu cầu của cá nhân, trong đó có cả nhu cầu sử dụng ma túy, tiêu xài, ăn chơi. Khi chấp hành án phạt tù, không ít phạm nhân nhận thức không đầy đủ về quá trình chấp hành án, coi việc chấp hành án chỉ là vào trại giam để phải chịu sự quản lý, giam giữ nên không chịu sự tiếp thu giáo dục của trại giam, không chịu lao động, thậm chí chây lười, chống đối lao động, phản đối chế độ sinh hoạt ở trại giam.

Nhu cầu của hầu hết phạm nhân tội danh TCTS thường có nhu cầu vật chất cao, có xu hướng ích kỷ, vượt quá những quy định của trại giam. Phạm nhân ở loại tội danh này, thường có biểu hiện tâm lý tiêu cực như chây lười lao động, trốn tránh lao động hoặc nếu lao động cũng không tích cực, lao động mang tính chất cầm chừng. Do đó dẫn tới nảy sinh ý thức tiêu cực, ngấm ngầm hoặc tỏ rõ thái độ coi thường kỷ luật trại giam.

Phạm nhân ở loại tội danh này thường có nhu cầu giao tiếp cao, tuy nhiên họ thường bị phạm nhân ở các tội danh khác coi thường, coi đây là hạng người nhỏ mọn, tiểu nhân, không muốn giao tiếp, kết thân, yếu tố này dễ dẫn đến trạng thái tâm lý ức chế, tiêu cực. Các phạm nhân tội danh TCTS có xu hướng giao tiếp thường xuyên với những phạm nhân cùng nhóm, cùng tội danh, cùng quê để giải tỏa những suy nghĩ, tâm sự thầm kín của bản thân và để bớt thời gian nhàm chán trong trại giam. Những phạm nhân có tiền án, tiền sự luôn tìm cách làm quen, chuyện trò với phạm nhân tự quản đội, phạm nhân thi đua, phạm nhân có “máu mặt”, “đầu gấu” để lấy lòng những phạm nhân này, giúp cho quá trình chấp hành án không bị các phạm nhân khác chèn ép, bắt nạt. Từ mong muốn này đã phát sinh nhiều tiêu cực trong quan hệ của phạm nhân: phạm nhân tội danh TCTS thường trở thành “tay sai” cho những phạm nhân cộm cán, đầu gấu trong trại, trợ thủ đắc lực cho những vi phạm nội quy của phạm nhân trong trại giam. Nhu cầu giao tiếp gián tiếp qua hình thức viết thư, gọi điện ở phạm nhân tội danh TCTS ít hơn nhiều so với nhu cầu gọi điện thoại và ít hơn nhiều trong cùng hoạt động so với những phạm nhân có tội danh khác. Tuy vậy, do bản chất nhanh nhẹn, giảo hoạt, phạm nhân tội danh TCTS thường tìm cách lén lút mang điện thoại vào buồng giam để sử dụng trái phép.

Nhu cầu lao động của phạm nhân tội danh TCTS thường bị lệch lạc, họ nhận thức về lao động không đúng đắn, không có thói quen lao động. Trong quá trình chấp hành án tại trại giam, phần lớn phạm nhân tội danhTCTS tỏ ra chây lười lao động, tìm mọi lý do để không phải lao động, thậm chí chống đối. Khi ép buộc phải lao động, phạm nhân thường tỏ rõ thái độ chống đối, làm việc qua loa đại khái. Nếu bị phạm nhân khác trong đội phê bình thì sẵn sàng đánh nhau. Nếu tổ chức cho phạm nhân tội danh TCTS lao động cùng nhau mà không giao nhiệm vụ, trách nhiệm cụ thể thì phạm nhân đùn đẩy, tỵ nạnh nhau.

Ngoài ra, khi nghiên cứu về đặc điểm tâm lý phạm nhân phạm tội TCTS cần chú ý đến đặc điểm các nhu cầu về học tập, giải trí, thể dục, thể thao, viết nhật ký, tự thuật về cuộc đời mình… thì cán bộ Cảnh sát Thi hành án phạt tù mới có cách tác động phù hợp.

Về trạng thái, diễn biến tâm lý, phạm nhân tội danh TCTS có trạng thái tâm lý rất phức tạp. Khi vào trại giam họ quen nhanh với cuộc sống và hoạt động trong trại, rất nhanh chóng thiết lập các mối quan hệ với những phạm nhân khác và luôn tìm cách để khẳng định "cái tôi" cá nhân, trở thành thân tín với những phạm nhân "đàn anh, đàn chị", muốn kẻ khác phục tùng mình; một số đối tượng còn “tự hào” về bề dày ra tù, vào tù của mình. Tất cả các đặc điểm tâm lý của kẻ phạm tội như: Ích kỷ, nhỏ nhen, tham lam, bon chen, thủ đoạn và lười biếng,… đều thể hiện rõ nét và tập trung ở loại phạm nhân này. Nhìn chung trạng thái tâm lý của phạm nhân tội danh TCTS là một trong những biểu hiện tâm lý nảy sinh trong môi trường trại giam, là tâm trạng phức tạp, đa dạng, luôn thay đổi, dễ bị kích động. Tâm trạng lo lắng, sợ thiếu thốn về vật chất, sợ phải lao động nặng, sợ bị chèn ép trong trại giam, sự mặc cảm của bản thân đối với xã hội,... là yếu tố cơ bản chi phối tinh thần họ.

Về thái độ chấp hành án của phạm nhân tội danh​ TCTS: Hầu hết họ đều tỏ ra tôn trọng và chấp hành NQTG một cách giả tạo để tạo niềm tin đối với cán bộ quản lý. Đằng sau sự chấp hành giả tạo đó, phạm nhân tội danh TCTS luôn tìm mọi sơ hở của cán bộ quản lý để vi phạm NQTG như mang vật cấm vào trại (tiền mặt, điện thoại, ma túy,...), trốn tránh lao động, tiếp tục tái phạm. Với bản chất lưu manh cộng với bề dày “thành tích” ngồi tù, những phạm nhân này một mặt tỏ ra phục tùng nhưng mặt khác luôn tìm cách chống đối lao động, vi phạm NQTG, phạm tội mới. Phạm nhân tội danh TCTS thường tìm mọi cách gần gũi, làm quen với các phạm nhân trong cùng tổ đội ngay từ những ngày đầu nhập trại. Trong đó, đặc biệt chú ý kết thân, làm “đệ tử, tay sai” cho những phạm nhân cộm cán, “anh chị” để được “dựa bóng” vi phạm NQTG.Thái độ đối với gia đình, người thân, họ cần đến gia đình như là nguồn cung cấp tài chính để họ đỡ vất vả trong quá trình chấp hành án hơn là quan tâm đến gia đình bằng tình cảm. Với tính cách bất hảo, nhiều phạm nhân khi hết án phạt tù chưa biết sẽ đi đâu, về đâu khi không có gia đình, khi gia đình chối bỏ…            

Nghiên cứu tâm lý phạm nhân tội danh TCTS phục vụ công tác quản lý, giáo dục phạm nhân và phòng ngừa tội phạm, các trại giam cần thực hiện tốt những vấn đề sau:

Một là, cần nâng cao nhận thức của cán bộ nghiệp vụ trong các trại giam về vai trò, ý nghĩa của việc nắm bắt tâm lý phạm nhân phục vụ công tác quản lý, giáo dục phạm nhân và phòng ngừa tội phạm; xây dựng quy trình khai thác tâm lý phạm nhân trong đó có phân công cụ thể trách nhiệm của từng lực lượng nghiệp vụ trong trại giam và trách nhiệm trong mối quan hệ phối hợp trong khai thác tâm lý phạm nhân để nâng cao hiệu quả khai thác tâm lý phạm nhân. Các trại giam cần có kế hoạch bồi dưỡng nâng cao trình độ cho cán bộ trực tiếp làm nhiệm vụ khai thác, nghiên cứu tâm lý phạm nhân, nhất là trình độ chuyên sâu về tâm lý học, tâm lý tội phạm, tâm lý khoa học giáo dục, tâm lý học tư pháp.

Hai là, có biện pháp quản lý chặt chẽ đối với phạm nhân tội danh TCTS để phòng ngừa phạm nhân vi phạm nội quy trại giam, phạm tội mới trong trại giam. Trong đó coi trọng vận dụng nhận thức, về thái độ chấp hành án vào phân loại phạm nhân. Theo dõi thái độ chấp hành án của phạm nhân để làm căn cứ nâng, hạ loại cho phạm nhân. Sử dụng lực lượng CTVBM để nắm bắt, theo dõi mọi di biến động của phạm nhân tội danhTCTS để kịp thời ngăn chặn âm mưu phạm tội và các hành vi vi phạm NQTG. Khi xây dựng và sử dụng CTVBM phải đặc biệt chú ý đến cách thức xây dựng, nghiên cứu kỹ hồ sơ, đặc điểm nhân thân của họ. Phải giáo dục họ đảm bảo yếu tố bí mật trong quá trình cộng tác và đảm bảo sự trung thực trong cung cấp thông tin. Kết hợp giữa giáo dục khả năng trinh sát, đảm bảo yếu tố bí mật với kiểm tra, thử thách, khi đảm bảo tin tưởng mới giao nhiệm vụ, sử dụng. Nắm tình hình những phạm nhân tội danh TCTS có nhiều tiền án, tiền sự, không để những phạm nhân này cấu kết, làm tay sai cho những phạm nhân cộm cán trong trại. Nâng cao chất lượng hoạt động tự quản trong các đội phạm nhân để quản lý chặt chẽ những phạm nhân tội danh TCTS. Chú ý hoạt động kiểm tra, lục soát công khai và cả bí mật để kịp thời phát hiện vi phạm của phạm nhân. Quá trình kiểm tra lục soát cần đặc biệt chú ý quan sát thái độ, diễn biến tâm lý của phạm nhân, kết hợp với các phương tiện kỹ thuật nghiệp vụ để phát hiện dấu hiệu vi phạm của phạm nhân tội danh TCTS.

Ba là, quan tâm giáo dục kỹ năng sống cho phạm nhân trong tất cả các khâu của quá trình Thi hành án phạt tù. Phạm nhân tội danh ​TCTS là những con người có nhân cách lệch chuẩn, lối sống buông thả, ăn chơi, đua đòi, thích hưởng thụ... nên kỹ năng sống rất thấp. Để giáo dục phạm nhân làm chuyển biến về nhận thức và nhân cách theo hướng tích cực thì đòi hỏi phải nâng cao kỹ năng sống cho phạm nhân. Các trại giam cần chú ý giáo dục ý thức pháp luật, giáo dục văn hóa, giáo dục đạo đức cho phạm nhân tội danh​TCTS, trong đó phải có biện pháp giáo dục cụ thể, sáng tạo để phạm nhân dễ nhận thức, tiếp thu; giúp họ biết trân trọng những giá trị đạo đức truyền thống, đặc biệt là tình cảm và trách nhiệm với gia đình, người thân. Văn hóa truyền thống Việt Nam rất gần với tư tưởng nhân văn trong đạo Phật. Vì vậy, các trại giam nên mời các nhà sư đạo hạnh đến giảng về đức hiếu sinh, về đạo đức nhân bản, về giữ gìn ngũ giới,... để giúp phạm nhân tội danh TCTS hướng thiện, từ bỏ con đường phạm tội. Chú ý xây dựng môi trường lành mạnh trong trại giam, từ việc tạo lập cảnh quan môi trường, xây dựng các phong trào thi đua, các hoạt động vui chơi giải trí để giải tỏa những bức xúc cho phạm nhân.

Bốn là, coi trọng hoạt động giáo dục lao động hướng nghiệp, dạy nghề cho phạm nhân, trong đó đặc biệt quan tâm giáo dục phạm nhân phạm tội TCTS ý thức tôn trọng giá trị sức lao động của bản thân và của người khác. Trước hết các trại giam cần đề cao hoạt động giáo dục thông qua lao động, không đặt nặng giao khoán sản phẩm cho các đội phạm nhân để quản giáo các đội tập trung cho hoạt động chuyên môn giáo dục, để phạm nhân không phải chịu áp lực, bức xúc trong quá trình lao động. Phạm nhân TCTS là loại lười lao động, muốn lao động nhẹ nhưng muốn có nghề nghiệp có thu nhập ổn định sau khi ra khỏi trại giam. Cán bộ trại giam cần giáo dục để giải tỏa mâu thuẫn trong chính nhu cầu của phạm nhân. Nên giao cho phạm nhân tội danh TCTS những công việc nhẹ, nhìn thấy ngay sản phẩm như những nghề thủ công, giáo dục để phạm nhân trân trọng sản phẩm sức lao động do mình làm ra và của người khác, từ đó yêu lao động, gắn bó với công việc.

Năm là, tổ chức tư vấn tâm lý cho phạm nhân. Phạm nhân chấp hành án trong môi trường trại giam còn nhiều thiếu thốn về cơ sở vật chất; chế độ ăn, mặc, ở đối với phạm nhân còn thấp. Bên cạnh đó, phạm nhân phải chấp hành nội quy, kỷ luật nghiêm ngặt trong trại giam. Vì vậy, ở phạm nhân tội danh TCTS xuất hiện nhiều nét tâm lý tiêu cực, bức xúc cả trong trạng thái tâm lý, nhu cầu, nhận thức, thái độ đối với quá trình chấp hành án. Giải tỏa bức xúc trong tâm lý phạm nhân thông qua tư vấn tâm lý cho phạm nhân sẽ là giải pháp hữu hiệu nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý, giáo dục phạm nhân và phòng ngừa tội phạm đối với phạm nhân tội danh TCTS. Các trại giam cần nghiên cứu, lựa chọn cán bộ nghiệp vụ có năng lực, có khả năng nắm bắt tâm lý phạm nhân để đưa đi đào tạo chuyên sâu về tâm lý học, phương pháp tư vấn tâm lý để về công tác tại đội giáo dục của các trại giam. Tại Đội giáo dục của các trại thành lập tổ tư vấn tâm lý cho phạm nhân, là địa chỉ để phạm nhân bày tỏ suy nghĩ, quan điểm, những thắc mắc của bản thân để tư vấn, giúp phạm nhân giải tỏa bức xúc, bế tắc trong tâm lý, thoải mái, yên tâm cải tạo. Trong tư vấn tâm lý, cần đặc biệt chú ý đến nhận thức của phạm nhân về thái độ đối với quá trình chấp hành án phạt tù, về chế độ chính sách đối với phạm nhân, lưu ý đến những thắc mắc của phạm nhân về các nhu cầu không được đáp ứng, đặc biệt là nhu cầu vật chất, nhu cầu giao tiếp và nhu cầu vui chơi giải trí... Từ đó tư vấn, tác động tâm lý cho phạm nhân, giúp phạm nhân giải tỏa bức xúc tâm lý và nhận thức rõ những nhu cầu không chính đáng của bản thân.

Sáu là, quan tâm thực hiện chế độ chính sách cho phạm nhân, trong đó chú ý giải quyết những nhu cầu chính đáng cho phạm nhân. Nâng cao ý thức trách nhiệm của CBCS trong thực hiện chế độ chính sách phạm nhân tội danh TCTS nhằm phần nào đáp ứng nhu cầu cho phạm nhân. Trong tổ chức đời sống cho phạm nhân nhằm giải quyết nhu cầu vật chất, ngoài những tiêu chuẩn theo định lượng, các trại giam cần vận dụng để giải quyết chế độ ăn thêm ngoài định lượng, nâng cao chất lượng khẩu phần ăn cho phạm nhân, phù hợp với tính chất công việc lao động của từng đội phạm nhân, giúp phạm nhân ổn định sức khỏe để tái tạo sức lao động và tiếp thu giáo dục.

Tăng cường các hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao, vui chơi giải trí để đáp ứng nhu cầu tinh thần cho phạm nhân. Các trại giam cần tổ chức nhiều cuộc thi đấu thể thao, văn nghệ giữa các đội phạm nhân để lôi cuốn đông đảo phạm nhân, trong đó có phạm nhân tội danh TCTS vào các hoạt động mang tính tập thể, sôi nổi để phạm nhân được xả strees, vui vẻ, năng động và hình thành tính đoàn kết giữa phạm nhân, đáp ứng nhu cầu giao tiếp cho phạm nhân. Nên tăng giờ xem ti vi, đặc biệt là các chương trình giải trí để phạm nhân giảm thiểu căng thẳng.

Ngoài những quy định cho phạm nhân thăm gặp gia đình thì cán bộ quản giáo nên khuyến khích phạm nhân lao động, học tập, cải tạo và quy đổi thành tích để tăng số lần phạm nhân được liên lạc điện thoại với gia đình, giảm thiểu tình trạng sử dụng điện thoại trái phép.

Bảy là, giáo dục nâng cao nhận thức, đặc biệt là nhận thức pháp luật cho phạm nhân và giáo dục tái hòa nhập cộng đồng. Nhận thức của phạm nhân tội danh TCTS ở mức thấp, trong đó có trên 9.000 phạm nhân mù chữ. Vì vậy, để có cơ sở thực hiện các nội dung giáo dục, đặc biệt là giáo dục pháp luật thì phạm nhân phải biết đọc, biết viết. Ngoài việc phối hợp với Phòng Giáo dục - Đào tạo ở các địa phương để dạy xóa mù cho phạm nhân thì cán bộ trại giam cần giao cho những phạm nhân có kiến thức, có khả năng sư phạm kèm cặp, dạy lại cho phạm nhân. Cần chú trọng giáo dục pháp luật cho phạm nhân, trong đó chú ý đến truyền đạt Luật Thi hành án hình sự, Luật Hình sự, Luật Đặc xá, Nội quy trại giam, 4 tiêu chuẩn thi đua chấp hành án phạt tù để phạm nhân nắm bắt và thực hiện theo đúng quy định của pháp luật.

Thời điểm phạm nhân sắp chấp hành xong án phạt tù, các trại giam cần có kế hoạch giáo dục, chuẩn bị nhận thức, tâm lý cho phạm nhân tái hòa nhập cộng đồng. Với phạm nhân tội danh TCTS tỷ lệ tái phạm sau khi chấp hành án phạt tù luôn ở mức cao, phạm nhân luôn lo lắng về sự xa lánh của cộng đồng, gia đình, về công việc kiếm sống khi ra khỏi trại giam. Vì vậy, các trại giam kết hợp tư vấn tâm lý và giáo dục nhận thức cho phạm nhân với phối hợp với các cơ quan, đơn vị, các tổ chức chính trị xã hội, các địa phương nơi phạm nhân về sinh sống để giúp đỡ, giới thiệu việc làm cho phạm nhân.

Ths Hà Thị Kim Dung - T51​ 


 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác

Nghiên cứu - trao đổi