Thứ Ba, 22/9/2020
Hotline: 02466615539. Email: tccsnd@hvcsnd.edu.vn
Tình hình tội phạm buôn lậu trong điều kiện Việt Nam gia nhập cộng đồng kinh tế ASEAN - Một số nhận định và kiến nghị
Chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả là nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới

Buôn lậu là một dạng điển hình của tội phạm kinh tế, xuất hiện cùng với sự ra đời của chế độ quản lý ngoại thương và thuế quan ở các quốc gia.[1] Tổng quan lịch sử của hành vi buôn lậu cho thấy, nguyên nhân hình thành tội phạm buôn lậu tập trung ở hai phương diện chủ yếu: một là, sự chênh lệch về giá cả hàng hóa giữa các khu vực và quốc gia; hai là, các quốc gia và vùng lãnh thổ luôn thực hiện và áp dụng những chính sách quản lý hoạt động ngoại thương, xuất nhập khẩu hàng hóa. Ngày 11/1/2007, Việt Nam đã chính thức trở thành thành viên của WTO. Cùng năm đó, các nhà lãnh đạo ASEAN đã quyết định đẩy nhanh sự hòa nhập toàn diện các nền kinh tế Đông Nam Á vào nền kinh tế toàn cầu bằng cách thúc đẩy quá trình thành lập Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) vào cuối 2015. Đối với Việt Nam, sau khi gia nhập AEC, chúng ta sẽ gỡ bỏ hàng rào thuế quan theo lộ trình đối với các nước trong khu vực, đồng thời thực hiện chính sách quản lí ngoại thương theo những quy tắc chung của AEC. Theo lộ trình đó, nền kinh tế Việt Nam sẽ ngày càng gia nhập sâu hơn vào môi trường kinh tế khu vực và kinh tế thế giới, sự chênh lệch giá cả hàng hóa giữa thị trường trong nước và thị trường các quốc gia khác trong khu vực sẽ ngày càng thu hẹp, những thay đổi căn bản trong chính sách quản lý xuất, nhập khẩu là tất yếu.

Tất cả những vấn đề trên có tác động, ảnh hưởng mạnh mẽ đến tình hình tội phạm buôn lậu ở nước ta. Qua nghiên cứu thể chế của AEC kết hợp với các quy định hiện hành trong quản lý ngoại thương Việt Nam, người viết cho rằng, sau khi gia nhập Cộng đồng kinh tế ASEAN, tình hình tội phạm buôn lậu ở Việt Nam có những biến đổi với xu thế chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, tội phạm buôn lậu với tư cách là một hiện tượng kinh tế - xã hội tiêu cực sẽ có xu hướng giảm thiểu giữa các nước ASEAN, tuy nhiên vẫn tồn tại lâu dài.

Trước thềm AEC, xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN sẽ tiếp tục tăng trưởng, nhờ được hưởng ưu đãi thuế quan với tổng số trên 99% dòng thuế của ASEAN-6 là 0% theo Hiệp định ATIGA. Sau năm 2015, ASEAN sẽ tiếp tục thực hiện các biện pháp để hướng đến một nền kinh tế chung tốt nhất về mặt pháp lý, thể chế; các doanh nghiệp có thể bán hàng trong Cộng đồng ASEAN gần như bán hàng trong nước. Theo lộ trình, chậm nhất tới năm 2018, Việt Nam phải xóa bỏ các biện pháp hạn ngạch, thuế quan đối với đường, muối, trứng gia cầm và thuốc lá, tiến tới thuế suất lưu thông hàng hóa giữa các nước trong khu vực sẽ được cắt giảm dần về 0%.[2] Đây là một trong những thuận lợi đối với việc lưu chuyển hàng hóa của các doanh nghiệp, đưa nền kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng vào khu vực. Việc dỡ bỏ hàng rào thuế quan và áp dụng thể chế quản lý ngoại thương thống nhất, thông thoáng có tác động tích cực là giảm thiểu tội phạm buôn lậu giữa các nước ASEAN, đây là xu thế tổng thể của tội phạm buôn lậu trong khu vực. Tuy nhiên, tội phạm buôn lậu không vì thế mà tiêu vong. Mặc dù giảm thiểu và tiến tới gỡ bỏ hàng rào thuế quan, nhưng trên thực tế trong khi các nước ASEAN-6 đã hoàn thành mục tiêu xóa bỏ thuế quan đối với 99,65% số dòng thuế, thì ASEAN-4 (gồm Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam) mới chỉ đưa 98,86% số dòng thuế về mức 0-5% trong khu vực thương mại tự do ASEAN.[3] Với mức thuế suất nhập khẩu cao hơn khối ASEAN-6 đến 5% cho đến 2018, cộng thêm một số loại thuế khác, thì lợi ích phi pháp do trốn tránh các loại thuế từ hành vi buôn lậu vẫn là cái “lợi” mà các đối tượng phạm tội có thể mưu cầu. Mặt khác, Việt Nam gia nhập AEC diễn ra trong một quá trình với tư cách là thành viên ASEAN-4. Với điều kiện cụ thể của nền kinh tế Việt Nam, chúng ta sẽ áp dụng một số biện pháp theo quy định bằng các biện pháp như siết chặt các yêu cầu về vệ sinh dịch tễ và rào cản kỹ thuật.[4] Do vậy, giữa thị trường trong nước và thị trường khu vực vẫn tồn tại khoảng cách, mà trên cơ sở đó tội phạm buôn lậu có thể lợi dụng để vụ lợi trong thực hiện hành vi phạm tội. Những yếu tố phân tích ở trên là cơ sở cho tội phạm buôn lậu vẫn tiếp tục tồn tại.

Thứ hai, các đối tượng buôn lậu sẽ có xu hướng chuyển từ chỗ tập trung vào các mặt hàng lậu thông thường như sản phẩm công nghệ, hàng tiêu dùng sang buôn lậu các mặt hàng cấm, hàng nằm trong danh mục bảo hộ, danh mục loại trừ hoàn toàn của Việt Nam.

Để bảo vệ an ninh quốc gia, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng, và các giá trị văn hóa, lịch sử và khảo cổ, ASEAN cho phép các nước thành viên không phải thực hiện tự do hóa thương mại (cắt giảm thuế quan và loại bỏ các biện pháp phi quan thuế) đối với một số mặt hàng. Theo thông lệ từ trước tới nay, các nước ASEAN thường xác định một số mặt hàng có nguy cơ đe dọa đến các lĩnh vực nêu trên thành Danh mục loại trừ hoàn toàn của nước mình, nghĩa là loại trừ hoàn toàn khỏi việc tự do hóa thương mại.

Gia nhập cộng đồng kinh tế ASEAN, bên cạnh việc cắt giảm hàng rào thuế quan, các chính sách kiểm soát hải quan, kiểm soát biên giới cũng sẽ được thể chế hóa theo hướng thông thoáng, thuận lợi và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp. Điều đó dẫn đến lợi nhuận thu được qua hoạt động buôn lậu những mặt hàng chịu sự ảnh lớn của chính sách thuế quan sẽ giảm thiểu. Trong khi đó các mặt hàng cấm, mặt hàng trong danh mục bảo hộ và danh mục loại trừ hoàn toàn của Việt Nam, ví dụ như rượu mạnh, thuốc lá và nguyên liệu thuốc lá, ô tô, lốp cũ và lốp đắp lại, xăng dầu các loại... sẽ không, hoặc ít chịu sự ảnh hưởng của chính sách thuế khi gia nhập AEC. Như vậy, trong điều kiện lợi nhuận từ các loại hàng hóa thông thường có xu hướng giảm thiểu, các đối tượng buôn lậu sẽ có sự điều chỉnh hoạt động, chuyển hướng tập trung sang các loại hàng cấm, hàng hóa được bảo hộ và hàng hóa loại trừ không thực hiện tự do hóa thương mại như đã nêu ở trên. Điều đó dẫn đến hiện tượng buôn lậu những mặt hàng cấm, hàng hóa hạn chế, kinh doanh có điều kiện sẽ không giảm mà ngược lại sẽ có xu hướng gia tăng, diễn biến phức tạp.

Thứ ba, chủ thể thực hiện tội phạm buôn lậu có xu hướng phát triển đa dạng và phức tạp về thành phần; thậm chí một số doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh vừa và nhỏ trong lĩnh vực xuất, nhập khẩu cũng có thể tham gia hoạt động buôn lậu.

 Gia nhập AEC, các doanh nghiệp và doanh nhân có nhiều điều kiện thuận lợi hơn trong kinh doanh và tiến hành các hoạt động xuất, nhập khẩu. Các hoạt động kiểm soát biên giới thông thoáng, cơ chế kiểm tra giám sát Hải quan tinh giản hóa, quyền tự chủ được thể hiện nhiều hơn trong hoạt động của doanh nghiệp. Bên cạnh những mặt tích cực, đây cũng chính là những điều kiện thuận lợi để các đối tượng phạm tội thực hiện hành vi buôn lậu. Hơn nữa, việc gia nhập AEC, bên cạnh những thuận lợi và thời cơ đối với các doanh nghiệp còn xuất hiện những thách thức và nguy cơ như: nguy cơ thất bại trong cạnh tranh, nguy cơ mất lao động có trình độ cao, nguy cơ mất thị trường… Đặc biệt, một số doanh nghiệp với trình độ quản lý lạc hậu, yếu kém trong vận dụng khoa học, công nghệ, không đầu tư đổi mới sản xuất sẽ dẫn đến nguy cơ thất bại, phá sản. Trước áp lực đó, một bộ phận doanh nghiệp sẽ đi vào con đường phạm tội, thực hiện các hoạt động buôn lậu để tồn tại.

Ngoài ra, trong điều kiện gia nhập sâu rộng vào cộng đồng kinh tế khu vực và thế giới, cùng với sự mở cửa của thị trường đối ngoại, một số lượng lớn các doanh nhân, người nước ngoài thực hiện các hoạt động kinh doanh sẽ đến hoạt động ở Việt Nam. Bên cạnh đại đa số các doanh nhân, công ty tiến hành hoạt động kinh doanh, đầu tư hợp pháp, thì khả năng và cơ hội thực hiện hoạt động buôn lậu của một bộ phận thiểu số các đối tượng là người nước ngoài sẽ gia tăng hơn so với trước đây đòi hỏi sự chú ý trong công tác quản lý của các cơ quan chức năng.

Thứ tư, phương thức, thủ đoạn hoạt động buôn lậu của các đối tượng sẽ ngày càng có xu hướng tinh vi, bí mật cao, phát triển theo hướng trí tuệ hóa, kĩ thuật hóa.

Áp dụng các quy định theo thông lệ quốc tế, cách tính thuế xuất nhập khẩu được áp dụng theo nguyên tắc các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tự kê khai, tự xác định trị giá tính thuế và chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực của các nội dung kê khai và kết quả xác định trị giá tính thuế của mình. Với cơ chế tự kê khai, tự tính, tự nộp thuế, thì tình trạng “điều chỉnh” trị giá giao dịch của hàng hóa nhập khẩu về mức thấp nhất có thể trên giấy tờ để trốn, giảm số thuế phải nộp sẽ vẫn tồn tại và ngày càng tinh vi như: giả mạo về xuất xứ hàng hóa trong và ngoài ASEAN; khai giá thấp so với giá thực tế, khai sai tên hàng, sai kích thước của mặt hàng thực nhập, gian lận trong hàng khuyến mại, lợi dụng việc được trừ các khoản được trừ, chia nhỏ linh kiện, phụ tùng của sản phẩm nguyên chiếc để gian lận giá…

Đặc biệt trong điều kiện thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ, cùng với việc thực hiện thủ tục hải quan điện tử chiếm trên 98% tổng số kinh ngạch xuất, nhập khẩu toàn quốc,[5] các đối tượng buôn lậu sẽ lợi dụng công nghệ, kĩ thuật và mạng internet để thực hiện hành vi phạm tội. Tính an toàn, bảo mật của hệ thống thông tin trong khai báo hải quan có thể bị lợi dụng, hoặc xâm phạm để thực hiện hành vi buôn lậu. Bên cạnh đó, các sản phẩm trí tuệ như phần mềm máy tính, ứng dụng, trò chơi trên điện thoại… và các sản phẩm trực tuyến có giá trị cao khác có thể sẽ được buôn bán công khai hay bán công khai qua mạng internet mà không chịu sự quản lý thích hợp, từ đó các đối tượng đạt được mục đích buôn lậu. Đây là những dạng thức mới của tội phạm buôn lậu, kết hợp với các tội phạm sử dụng công nghệ cao, mang đặc trưng của tội phạm kinh tế trong lĩnh vực thương mại điện tử. Với thủ đoạn của tội phạm mang tính trí tuệ hóa, kĩ thuật hóa, công tác đấu tranh sẽ gặp nhiều khó khăn hơn.

Tóm lại, gia nhập Cộng đồng kinh tế ASEAN năm 2015, hoạt động buôn lậu và công tác đấu tranh chống buôn lậu ở Việt Nam sẽ vẫn rất khó khăn và phức tạp. Do vậy, nghiên cứu và phân tích tình hình tội phạm buôn lậu sau khi Việt Nam gia nhập AEC, có ý nghĩa hết sức quan trọng trong công tác đấu tranh chống tội phạm này. Đối với những tình hình mới, xu thế mới trong hoạt động buôn lậu trong điều kiện AEC, người viết cho rằng, cần căn cứ cụ thể vào tình hình thực tế sau khi Việt Nam gia nhập, hình thành AEC 2015, để xác định những biện pháp ứng phó phù hợp, kịp thời điều chỉnh chiến lược, đề ra các đối sách tương ứng, nhằm hữu hiệu đấu tranh phòng, chống tội phạm buôn lậu.

Trước hết, cần thống nhất về nhận thức và coi trọng công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu trong tình hình mới. Cần nhận thức rõ tình hình tội phạm buôn lậu có thể giảm thiểu ở mức độ và trên những mặt hàng nhất định, song hiện tượng buôn lậu vẫn có cơ sở tồn tại lâu dài. Nhà tội phạm học nổi tiếng người Mỹ Dale Carnegie đã từng nói: “Ở đâu có lợi ích thì ở đó tồn tại tội phạm”. Chỉ cần “lợi nhuận” còn tồn tại, tất yếu tội phạm buôn lậu sẽ còn tiếp tục tồn tại, thậm chí, có những thời điểm, có những tình huống, điều kiện cụ thể, buôn lậu sẽ còn phát triển, gia tăng và để lại những hậu quả rất nghiêm trọng.

Hai, cần chủ động áp dụng các biện pháp phòng ngừa, kịp thời điều chỉnh trọng tâm, trọng điểm trong công tác đấu tranh chống buôn lậu. Sau khi gia nhập AEC, các quy tắc thương mại và lộ trình cắt giảm thuế quan sẽ có những ảnh hưởng lớn và sâu rộng đến tình hình kinh tế, xã hội. Tội phạm buôn lậu cũng có thể phát sinh những biến hóa mới. Do vậy, cần phải nắm vững các quy tắc của AEC, thông hiểu và nắm bắt được xu thế và tình hình tội phạm buôn lậu cũng như kinh nghiệm đấu tranh phòng, chống buôn lậu trong điều kiện một nước đang phát triển là thành viên của WTO và AEC như Việt Nam. Từ đó kết hợp với tình hình thực tế của đất nước để xác định chính xác đặc điểm, diễn biến của tình hình tội phạm buôn lậu trong giai đoạn mới, thông qua nghiên cứu, phân tích tình hình để xác định các biện pháp phòng ngừa, giảm thiểu tội phạm buôn lậu phát sinh. Đối với các đối tượng, thủ đoạn, phương thức mới của tội phạm buôn lậu, cần kịp thời điều chỉnh biện pháp đấu tranh, nắm quyền chủ động, khống chế, ngăn chặn tội phạm.

Ba là, không ngừng từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý hoạt động xuất nhập khẩu, tăng cường công tác quản lý đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu để chủ động phòng ngừa, ngăn chặn và loại bỏ những khả năng, điều kiện hoạt động phạm tội buôn lậu. Cải thiện và tăng cường công tác bảo mật trong hệ thống thông tin hải quan và thủ tục khai báo hải quan điện tử. Tiến tới xây dựng cơ sở dữ liệu chia sẻ dùng chung trong các lực lượng thực thi pháp luật bao gồm Hải quan, Thuế vụ, Cảnh sát kinh tế, An ninh kinh tế, Bộ đội biên phòng, Cảng biển, Hàng không… tạo điều kiện phối hợp chia sẻ thông tin, nâng cao hiệu quả đấu tranh chống buôn lậu. Trong công tác nghiệp vụ hải quan cần áp dụng các biện pháp và thiết bị tiên tiến trong kiểm tra, giám sát. Ngoài ra. cần chú trọng và không ngừng tăng cường mối liên hệ giữa Hải quan, Công an, Bộ đội Biên phòng với quần chúng nhân dân, phát động phong trào quần chúng, tạo nên sức mạnh tổng hợp trong phòng ngừa và đấu tranh chống buôn lậu, xây dựng nền tảng thuận lợi cho phát triển kinh tế quốc gia trong điều kiện hội nhập mới.

TS. Nguyễn Ngọc Minh - Phó trưởng khoa Nghiệp vụ CSKT, Học viện CSND

Nguồn: Kỷ yếu Hội thảo khoa học: "Nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới trong tình hình mới" tháng 1/2015 tại Học viện Cảnh sát nhân dân



[1] GS, TS. Nguyễn Xuân Yêm (Tổng chủ biên), Tội phạm học chuyên ngành Tập 2, Nhà xuất bản CAND, Hà Nội 2013, tr. 453.

[2] Uyên Hương, Cộng đồng kinh tế ASEAN: Thêm cơ hội phát triển cho Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam http://www.vietnamplus.vn/cong-dong-kinh-te-asean-them-co-hoi-phat-trien-cho-viet-nam/279930.vnp truy cập ngày 24/12/2014.

[3] Hà Văn Hội, Tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN và những tác động đến thương mại quốc tế của Việt Nam, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế và Kinh doanh, Tập29, Số 4 (2013), tr. 47.

[4] Trung tâm WTO, Việt Nam đã sẵn sàng khoảng 80% các yêu cầu của AEC, http://www.trungtamwto.vn/tin-tuc/viet-nam-da-san-sang-khoang-80-cac-yeu-cau-cua-aec truy cập ngày 24/12/2014.

[5] Hải quan Việt Nam, Thủ tục Hải quan điện tử, http://www.customs.gov.vn/Lists-/TinHoatDong/ViewDetails.aspx?ID=17412 truy cập ngày 24/12/2014.

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác