Thứ Ba, 23/10/2018
Hotline: 0966538999. Email: quangcaotccsnd@gmail.com
Hoàn thiện pháp luật về vi phạm hành chính từ kinh nghiệm của Liên bang Nga

Chúng tôi cho rằng, đã đến lúc Quốc hội ban hành Luật về Xử lý vi phạm hành chính. Luật này ra đời sẽ đánh dấu sự hoàn thiện pháp luật về vi phạm hành chính, đồng thời, cũng là cơ sở để cơ quan, người có thẩm quyền xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm hành chính, đáp ứng được những yêu cầu cấp thiết trong công cuộc đấu tranh phòng, chống vi phạm hành chính hiện nay. Việc nghiên cứu, tiếp thu kinh nghiệm của các nước nói chung và nước Nga nói riêng về xử lý vi phạm hành chính là cần thiết khi xây dựng Luật này.

 

1. Bất cập của pháp luật về vi phạm hành chính ở nước ta hiện nay

Điều 51 Hiến pháp năm 1992 khẳng định “Quyền của công dân không tách rời nghĩa vụ của công dân. Nhà nước bảo đảm các quyền của công dân; công dân phải làm tròn nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước và xã hội. Quyền và nghĩa vụ của công dân do Hiến pháp và luật quy định”. Như vậy, Hiến pháp là văn bản quy định các quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân và chỉ có các luật, bộ luật là văn bản cụ thể hóa các quyền, nghĩa vụ cơ bản mà Hiến pháp đã định chế, hoặc có thể quy định những quyền, nghĩa vụ khác mà Hiến pháp chưa quy định1. Theo nguyên tắc pháp lý này thì các cơ quan nhà nước khác ngoài Quốc hội không có thẩm quyền quy định những quyền, nghĩa vụ mới cho công dân, cũng như không được tự ý “thêm hay bớt” các quyền và nghĩa vụ của công dân.

Tuy nhiên, rất đáng tiếc là hiện nay pháp luật nước ta chưa quan tâm nhiều đến vấn đề này, ở đâu cũng áp dụng chung một công thức “Chính phủ quy định chi tiết”, các Bộ “hướng dẫn thi hành”. Do đó, Quốc hội thường ban hành “luật khung, luật ống” rồi chờ nghị định hướng dẫn, nghị định lại chờ thông tư, nên dẫn đến tình trạng hiệu lực trên thực tế của văn bản pháp luật ở nước ta được biểu hiện theo sơ đồ hình chóp ngược: văn bản càng thấp lại có giá trị pháp lý càng cao - một thực tế phi lý2. Nguy hiểm hơn là các cơ quan nhà nước khác khi có nhiều quyền như vậy sẽ dễ dẫn đến tình trạng lạm quyền, vi phạm quyền công dân cũng như tùy tiện quy định thêm nghĩa vụ cho công dân. Chúng tôi xin đơn cử pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính (VPHC).

Có thể nói, pháp luật về xử phạt VPHC là lĩnh vực pháp luật cơ bản và quan trọng, tuy nhiên hình thức thể hiện của nó hiện nay không phải là luật mà đang ở dưới dạng pháp lệnh. Hình thức pháp lệnh đã được duy trì từ năm 1989 và hiện tại, mặc dù là văn bản quy định những vấn đề cơ bản nhất có tính nguyên tắc, tạo khung pháp lý cho hệ thống pháp luật về xử phạt VPHC, đồng thời quy định cả vấn đề xử phạt VPHC và các biện pháp hành chính khác, nhưng vẫn còn là Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính năm 2002 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2008) (PL XLVPHC). Có lẽ đây là vấn đề tương đối bất cập, không chỉ bất hợp lý mà còn bất hợp hiến xét cả ở góc độ nhận thức và quá trình tổ chức thực hiện. Bất hợp lý vì pháp lệnh do Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) ban hành sẽ không phản ánh đầy đủ tâm tư, nguyện vọng của công dân bằng Hiến pháp, luật - những văn bản do cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân cả nước ban hành. Bất hợp hiến vì PL XLVPHC lại quy định những vấn đề liên quan trực tiếp về quyền và nghĩa vụ của công dân. Như đã trình bày, Quốc hội không được ủy quyền và không được giao những vấn đề về quyền, nghĩa vụ của công dân cho UBTVQH, vì chỉ có Hiến pháp và luật do Quốc hội ban hành mới có thẩm quyền quy định về vấn đề này.

Ngoài ra, PL XLVPHC lại có tính “khung” quá cao. Nhiều vấn đề quan trọng được ủy quyền quy định toàn bộ hoặc một phần cho Chính phủ (hành vi VPHC, hình thức xử phạt, thủ tục xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả, tình tiết giảm nhẹ, thủ tục trục xuất, biện pháp ngăn chặn VPHC…). Do được UBTVQH trao cho quá nhiều quyền như vậy nên trong thực tế, Chính phủ vẫn có khi lạm quyền, kể cả trong lĩnh vực xử lý VPHC. Chẳng hạn, trong PL XLVPHC năm 2002 không quy định cho “Trưởng phòng Cảnh sát trật tự” có thẩm quyền xử phạt VPHC mà chỉ quy định thẩm quyền xử phạt cho “Trưởng phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội”. Sau đó, do yêu cầu về tổ chức nên trong lực lượng Công an đã thành lập thêm lực lượng cảnh sát trật tự và từ đó có chức danh “Trưởng phòng Cảnh sát trật tự”. Chức danh này chưa được PL XLVPHC quy định cho thẩm quyền xử phạt VPHC, nhưng tại Khoản 5 Điều 30 Nghị định 150/2005/NĐ-CP ngày 12/12/2005 của Chính phủ về xử phạt VPHC trong lĩnh vực an ninh trật tự, an toàn xã hội đã quy định Trưởng phòng Cảnh sát trật tự cũng có thẩm quyền xử phạt VPHC. Lần sửa đổi PL XLVPHC năm 2007, UBTVQH chưa chú ý đến nội dung này, nên để nguyên. Như vậy, Nghị định 150 của Chính phủ lại “giải thích Pháp lệnh” theo hướng có lợi cho mình, nếu không muốn nói là nghị định này đã “vượt mặt” cả Pháp lệnh. Mãi đến lần sửa đổi năm 2008 thì UBTVQH mới quy định chính thức chức danh Trưởng phòng Cảnh sát trật tự có quyền xử phạt VPHC. Theo quy định của Luật BHVBQPPL thì nghị định do Chính phủ ban hành có hai loại: loại thứ nhất dùng để hướng dẫn thi hành luật của Quốc hội và pháp lệnh của UBTVQH. Loại thứ hai không nhằm hướng dẫn thi hành bất kỳ văn bản luật hay pháp lệnh nào mà nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội mới phát sinh nhưng chưa có luật hay pháp lệnh điều chỉnh (nghị định không đầu chứa quy phạm tiên phát)3. Như vậy, trong trường hợp này, nghị định của Chính phủ không phải “hướng dẫn thi hành” pháp lệnh, cũng không phải là “nghị định không đầu chứa quy phạm tiên phát” mà là nghị định “định hướng” cho Pháp lệnh.

Hiện nay, việc UBTVQH ban hành pháp lệnh là “do Quốc hội giao” (quy định tại Điều 21 BHVBQPPL năm 1996, Điều 12 Luật BHVBQPPL năm 2008) và Chính phủ ban hành nghị định lại là theo uỷ quyền của UBTVQH (quy định tại điểm b khoản 2 Điều 56 Luật BHVBQPPL năm 1996, Điều 14 Luật BHVBQPPL năm 2008). Đây đã là sự “ủy quyền bắc cầu”, hiện tượng xa lạ đối với các nền pháp luật tiên tiến, vì đơn giản là nó không hợp pháp. Lý do cũng dễ hiểu: anh không thể cho hay ủy quyền cái không phải của anh4. Từ sự bất cập này, nên ở nhiều địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh mặc dù không được pháp luật quy định cho quyền quy định về vấn đề xử phạt VPHC nhưng cũng “tự ý” quy định về vấn đề này. Thực trạng này nói lên vấn đề quan hệ giữa yếu tố hợp pháp và hợp lý: pháp luật về VPHC (bao gồm cả Pháp lệnh và các nghị định) là cứng nhắc, không theo kịp tình hình và không phù hợp với đặc điểm các địa phương ở 63 tỉnh thành khác nhau trên cả nước nên không đủ sức răn đe. Bao giờ cũng vậy, địa phương hiểu mình hơn trung ương, mà VPHC thì vô cùng đa dạng, mỗi địa phương mỗi khác, miền núi khác miền xuôi, nông thôn khác thành thị. Do đó, 33 tỉnh, thành đã “xé rào” PL XLVPHC năm 2002 và các nghị định khi quy định không chỉ các VPHC theo đặc điểm địa phương, mà định ra cả tổ chức mới, chuyên xử phạt VPHC, tăng thẩm quyền xử phạt hơn cả Pháp lệnh và quy định cả chế tài xử phạt mới. Tiêu biểu có thể kể đến Quyết định số 114/2004/QĐ-UB ngày 23/04/2004 của Ủy ban nhân dân thành phố (UBND TP) Hồ Chí Minh Về ban hành quy định về quản lý và giúp đỡ học viên cai nghiện ma túy và người sau cai nghiện hồi gia. Tại Khoản 2 Điều 19 Quyết định số 114/2004/QĐ-UB quy định: “Người đứng đầu doanh nghiệp, đơn vị, Hiệu trưởng các trường học nếu không thực hiện đúng cam kết về việc tiếp nhận người hồi gia vào làm việc, học tập thì tùy theo mức độ vi phạm sẽ bị xử phạt VPHC hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự”. Nội dung này thực ra là nêu biện pháp chế tài đối với tổ chức, cá nhân đứng ra bảo lãnh cho người hồi gia nhưng không thực hiện đúng cam kết, mục đích là nhằm ngăn ngừa các trường hợp lừa đảo hoặc trục lợi, gây thiệt hại cho người hồi gia. Tuy nhiên, xét trên góc độ pháp lý thì các quy định này là không hợp pháp vì tại Điều 3 Nghị định số 134/2003/NĐ-CP của Chính phủ ngày 14/11/2003 quy định chi tiết thi hành một số điều của PL XLVPHC đã quy định: “Cá nhân, tổ chức chỉ bị xử phạt VPHC khi có hành vi VPHC được quy định cụ thể trong các văn bản luật của Quốc hội, pháp lệnh của UBTVQH và nghị định của Chính phủ. Các văn bản do Thủ tướng Chính phủ, các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân ban hành để chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức thực hiện xử lý VPHC theo thẩm quyền không được quy định hành vi VPHC và hình thức, mức xử phạt”.

Một ví dụ khác là Quyết định 106/2003/QĐ-UB ngày 27/6/2003 của UBND TP.Hồ Chí Minh về áp dụng một số biện pháp xử phạt VPHC trong lĩnh vực an toàn giao thông tại thành phố. Tại Khoản 1 Điều 1 và Điều 2 quy định “biện pháp tịch thu xe, tạm giữ phương tiện vi phạm an toàn giao thông đối với những trường hợp tái phạm như điều khiển lạng lách, đánh võng hoặc đuổi nhau trên đường phố; điều khiển bằng một bánh đối với xe hai bánh; buông hai tay khi điều khiển; đua xe trái phép (nếu như chưa đủ mức truy cứu trách nhiệm hình sự)... Ngoài ra, tại Điều 3 Quyết định số 106/2003/QĐ-UB còn áp dụng thêm cả biện pháp giam giữ xe có thời hạn từ 20 ngày đến 60 ngày đối với những trường hợp vi phạm. Sau đó, Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) đề nghị UBND TP. Hồ Chí Minh hủy bỏ quyết định quản lý nhà nước này vì ban hành trái quy định pháp luật về biện pháp tịch thu xe, tạm giữ phương tiện đối với một số hành vi vi phạm an toàn giao thông được quy định tại Nghị định số 15/2003/NĐ-CP. Hơn nữa, tại Khoản 1 Điều 3 Nghị định 134/2003/NĐ-CP của Chính phủ hướng dẫn thi hành một số điều của PL XLVPHC quy định: “Các văn bản do UBND ban hành không được quy định hành vi VPHC, hình thức và mức xử phạt”. Qua kết quả kiểm tra, xử lý văn bản quy phạm pháp luật, UBND TP Hồ Chí Minh đã bãi bỏ Quyết định 106/2003/QĐ-UB ngày 27/6/2003 của chính mình vì quyết định này đã vượt quá thẩm quyền trong việc xử phạt VPHC lĩnh vực giao thông đường bộ5. Hay Quyết định số 79/2003/QĐ-UB của UBND TP Đà Nẵng về việc xử phạt VPHC của lực lượng thanh niên xung kích trên địa bàn do đặc thù của đô thị loại một. Có văn bản quy định thẩm quyền của cán bộ còn cao hơn các quy định của Pháp lệnh như Quyết định 107/2003/QĐ-UB ngày 27/6/2003 của UBND TP. Hồ Chí Minh về quyền hạn và trách nhiệm của Chủ tịch UBND phường, xã, thị trấn khi xử phạt hành vi VPHC trật tự xây dựng đã cho phép “Tổ Quản lý trật tự đô thị có nhiệm vụ lập biên bản và đình chỉ hành vi VPHC”. Trong khi đó, Điều 2 PL XLVPHC năm 2002 chỉ quy định “lập biên bản về VPHC”.

Theo đề nghị của Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật, UBND các tỉnh, thành phải nghiêm túc xử lý các văn bản ban hành trái pháp luật và đến ngày 10/2/2006 là phải dứt điểm. Tuy nhiên, quá thời hạn quy định trên, chỉ có 16/33 địa phương tự “trảm” những văn bản trái luật của mình6. Những địa phương khác lại “chờ” Bộ trưởng Bộ Tư pháp đình chỉ và Thủ tướng bãi bỏ.

Từ những phân tích trên, chúng tôi cho rằng, đã đến lúc cần phải xây dựng, ban hành Luật Xử lý VPHC nhằm khắc phục những bất cập, hoàn thiện pháp luật về VPHC.

 

2. Hướng hoàn thiện pháp luật về vi phạm hành chính theo kinh nghiệm của Liên bang Nga

Bộ luật về VPHC của Liên bang Nga (Bộ luật của Nga) được Viện Đuma Quốc gia Nga (Hạ viện) thông qua ngày 20/12/2001 được chia thành 5 phần, 32 chương và có tổng số gần 400 điều.

Phần I Bộ luật của Nga gồm 4 chương: trong đó Chương 1 quy định về “Nhiệm vụ và nguyên tắc của pháp luật về VPHC”.

 Chương 2 quy định về VPHC và trách nhiệm hành chính (TNHC), về hình thức lỗi và định nghĩa về từng hình thức lỗi, tuổi chịu TNHC. Đặc biệt, trong Bộ luật này đã đưa ra định nghĩa về VPHC một cách rõ ràng. Và đây là điểm cần tiếp thu khi xây dựng Luật Xử lý VPHC Việt Nam vì theo Pháp lệnh hiện hành ở nước ta không đưa ra định nghĩa VPHC một cách trực tiếp mà chỉ quy định gián tiếp: “Xử phạt VPHC được áp dụng đối với cá nhân, cơ quan, tổ chức (sau đây gọi chung là cá nhân, tổ chức) có hành vi cố ý hoặc vô ý vi phạm các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính” (khoản 2 Điều 1 PL XLVPHC). Quy định gián tiếp như trên sẽ gây khó khăn cho việc xác định chính xác về VPHC. Do đó, chúng tôi đề nghị trong Luật Xử lý VPHC nên dành riêng một điều để đưa ra định nghĩa VPHC. Định nghĩa VPHC có thể được xác định như sau: “VPHC là hành vi (hành động hoặc không hành động) trái pháp luật, có lỗi (cố ý hoặc vô ý) do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện, xâm phạm trật tự nhà nước và xã hội, trật tự quản lý, sở hữu của Nhà nước, của tổ chức và của cá nhân, xâm hại các quyền, tự do và lợi ích hợp pháp của công dân mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải chịu TNHC”. Việc đưa ra định nghĩa về VPHC sẽ tạo ra một cách hiểu thống nhất, chính xác về VPHC và cũng là cơ sở để dự liệu, quy định đúng các loại VPHC trong từng lĩnh vực quản lý nhà nước.

Bên cạnh đó, độ tuổi bị xử lý TNHC cũng cần được quy định lại theo hướng phù hợp hơn. Theo Pháp lệnh hiện hành ở nước ta thì người dưới 14 tuổi không bị xử phạt VPHC; người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị xử phạt hành chính về VPHC do lỗi cố ý nhưng khi xử phạt chỉ áp dụng hình thức “phạt cảnh cáo”. Quy định này hiện nay không phù hợp với tình hình thực tế, vì nhiều đối tượng trong độ tuổi từ 12 đến 16 đã thực hiện nhiều hành vi nguy hiểm như trộm cắp, cờ bạc, truyền bá văn hoá phẩm độc hại, thậm chí là tổ chức đua xe trái phép, đánh nhau, gây rối trật tự công cộng. Hơn nữa, tính cưỡng chế của hình thức xử phạt cảnh cáo quá thấp, không đủ sức răn đe. Do đó, theo chúng tôi, nên quy định những hình thức xử lý hợp lý hơn nhằm đảm bảo việc giáo dục, phòng ngừa, nhưng cũng thể hiện tính nghiêm khắc, răn đe.

Chương 3 Bộ luật của Nga Quy định về các hình thức xử phạt hành chính. Cụ thể, có chín hình thức (biện pháp ) xử phạt: 1) Cảnh cáo; 2) Phạt tiền; 3) Thu giữ công cụ, phương tiện vi phạm; 4) Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm; 5) Tước các loại giấy phép (Quyền) đối với cá nhân; 6) Giam hành chính; 7) Trục xuất người nước ngoài hoặc người không quốc tịch; 8) Cấm giữ chức vụ (trong cơ quan nhà nước và trong cơ quan lãnh đạo của pháp nhân); 9) Tạm ngưng hoạt động.

Đây là một kinh nghiệm rất đáng để chúng ta tham khảo. Hiện nay, Pháp lệnh hiện hành của ta chỉ quy định ba hình thức xử phạt chính là: cảnh cáo, phạt tiền và trục xuất. Như đã trình bày, hình thức xử phạt cảnh cáo là quá nhẹ, không có tác dụng trong đấu tranh phòng, chống VPHC và trên thực tế thì cũng rất ít được áp dụng. Trong khi hình thức phạt tiền chỉ có tính răn đe với “người nghèo” còn “người giàu” thì tình nguyện chịu nộp phạt để tiếp tục vi phạm. Ngoài ra, hình thức xử phạt trục xuất cũng có điều cần bàn. Theo Điều 15 PLXLVPHC năm 2002 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2008) quy định về hình thức xử phạt trục xuất thì “Trục xuất là buộc người nước ngoài có hành vi vi phạm pháp luật Việt Nam phải rời khỏi lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Nhưng sống trên lãnh thổ một quốc gia không chỉ có công dân của quốc gia đó mà còn có người nước ngoài và người không quốc tịch. Quy định này đã bỏ sót đối tượng là “người không quốc tịch”. Những người này có bị trục xuất nếu họ có hành vi vi phạm pháp luật Việt Nam?

 Chúng tôi cho rằng, đa dạng hóa hình thức xử phạt sẽ thuận lợi cho việc lựa chọn hình thức xử phạt để áp dụng tương xứng với hành vi vi phạm. Do vậy, cần phải đưa vào pháp luật xử lý VPHC nhiều hình thức xử phạt như: phạt giam hành chính, lao động bắt buộc, tạm đình chỉ sản xuất… Đồng thời, đảm bảo việc quy định những hình thức xử phạt này một cách rõ ràng, cụ thể về đối tượng áp dụng; các trường hợp áp dụng, thời gian áp dụng… nhằm tránh những hiện tượng tiêu cực có thể xảy ra.

Chương 4 Bộ luật của Nga quy định về quyết định việc xử phạt gồm: quy định quy tắc chung xử phạt; tình tiết giảm nhẹ; tình tiết tăng nặng; quyết định xử phạt đối với người một lúc thực hiện nhiều hành vi; thời hiệu xử phạt; thời hiệu được coi là chưa VPHC.

Về tình tiết tăng nặng thì Bộ luật của Nga quy định TNHC nặng hơn đối với người có chức vụ do không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ, công vụ. TNHC của quân nhân, người được trưng dụng vào quân đội, hoặc những người có quân hiệu. Pháp lệnh hiện hành của nước ta có một quy định “lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vi phạm” là một tình tiết tăng nặng (khoản 5 Điều 9) nhưng chủ thể thực hiện hành vi này thì không được nói đến. Ngụ ý tại khoản 5 Điều 9 Pháp lệnh hiện hành là hướng tới đối tượng là cán bộ, công chức và những người có chức vụ, vì thông thường phải có quyền hạn, có chức vụ thì mới có thể lợi dụng nó mà vi phạm. Như vậy, để phù hợp với tình tiết tăng nặng thì nhất thiết phải quy định thêm vào đối tượng vi phạm là cán bộ, công chức và người có thẩm quyền và bổ sung vào nguyên tắc tăng nặng mức xử phạt đối với những đối tượng này.

Phần II Bộ luật của Nga gồm 18 chương, quy định về các VPHC trong các lĩnh vực cụ thể. Phần II của Bộ luật của Nga tương tự như các VPHC trong từng lĩnh vực cụ thể được điều chỉnh bằng các Nghị định như ở nước ta.

 Nhưng ở nước ta, có trường hợp một Pháp lệnh có đến hàng chục Nghị định hướng dẫn thi hành nên tình trạng Nghị định này mâu thuẫn, phủ định Nghị định kia là điều không thể tránh khỏi. Tuy các Nghị định về VPHC đều do một đầu mối ban hành là Chính phủ nhưng cơ quan chủ trì soạn thảo lại khác nhau. Cơ quan chủ trì soạn thảo ở đây là các bộ, ngành; mỗi bộ, ngành lại soạn thảo văn bản theo hướng “cục bộ” và không quan tâm đến văn bản của bộ, ngành khác nên đã làm cho lĩnh vực pháp luật về VPHC trở nên hay thay đổi, đông đúc, chồng chéo, thậm chí mâu thuẫn nhau.

Cách đây vài năm, tại diễn đàn Quốc hội, có một vị Chánh án đã nói rằng: “Án dân sự xử kiểu nào cũng được”. Thực tế, không chỉ có trong lĩnh vực dân sự mà trong lĩnh vực hành chính, đặc biệt là VPHC “xử kiểu nào cũng không sai”. Chẳng hạn: tại khoản 1 Điều 26 Nghị định số 150/2005/NĐ-CP ngày 12/12/2005 của Chính phủ về xử phạt VPHC trong lĩnh vực an ninh trật tự, an toàn xã hội quy định: “Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 60.000 đồng đến 100.000 đồng đối với hành vi say rượu, bia ở công sở, nơi làm việc, trong các khách sạn, nhà hàng, quán ăn, trên các phương tiện giao thông và những nơi công cộng”. Bên cạnh đó tại khoản 1 Điều 34 Nghị định số 56/2006/NĐ-CP ngày 6/6/2006 của Chính phủ về xử phạt hành chính trong lĩnh vực văn hóa thông tin lại quy định: “Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi: say rượu, bia ở công sở, nơi làm việc, khách sạn, nhà hàng, quán ăn, vũ trường, nơi khiêu vũ công cộng, phòng hát karaoke, nơi hoạt động văn hóa, kinh doanh dịch vụ văn hóa, trên các phương tiện giao thông và những nơi công cộng khác”. Như vậy, một hành vi say rượu, bia ở công sở, nơi làm việc, khách sạn, và nơi công cộng khác sẽ áp dụng theo hai chế tài   của hai nghị định khác nhau và đang có hiệu lực pháp luật.

Một ví dụ khác, tại điểm a khoản 4 Điều 24 Nghị định 150/2005/NĐ-CP ngày 12/12/2005 của Chính phủ về xử phạt VPHC trong lĩnh vực an ninh trật tự, an toàn xã hội quy định: “Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi che giấu, bảo kê cho các hành vi mua dâm, bán dâm”. Trong khi đó, khoản 1 Điều 19 Nghị định 178/2004/NĐ-CP ngày 15/10/2004 quy định: “Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 15.000.000 đồng đối với hành vi lợi dụng uy tín để bảo vệ, duy trì hoạt động mại dâm”. Như vậy, “bảo kê” và “bảo vệ” là hai hành vi có mức phạt khác nhau, trong khi nếu khác nhau thì không có cơ sở để phân biệt, còn nếu giống nhau thì mức phạt tiền lại khác nhau. Điều này dẫn đến trường hợp “vui thì phạt nhẹ” theo Nghị định 150/2005/NĐ-CP, “buồn thì phạt nặng” theo Nghị định 178/2004/NĐ-CP.

Cùng một hành vi đổ rác, xả nước thải không đúng nơi quy định nhưng theo khoản 1 Điều 46 Nghị định 23/2009/NĐ-CP thì phạt tiền từ “100.000 đồng đến 300.000 đồng”, theo điểm b khoản 1 Điều 14 Nghị định 146/2007/NĐ-CP thì “cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 30.000 đồng đến 50.000 đồng” và theo điểm e khoản 3 Điều 14 Nghị định 34/2010/NĐ-CP thì phạt tiền từ “500.000 đồng đến 1.000.000 đồng”…

Từ thực trạng đó, cần sớm ban hành Luật Xử lý VPHC. Trong luật này sẽ quy định thành Phần chung và Phần riêng như Bộ luật của Nga. Phần chung về cơ bản cần dựa trên các quy định của PL XLVPHC hiện hành để nâng lên theo mô hình tương tự như nội dung Phần chung của Bộ luật Hình sự. Bộ luật của Nga cũng cơ bản tiếp thu cơ sở lý luận và kỹ thuật xây dựng Bộ luật Hình sự của nước này. Điều này là hợp lý vì VPHC và tội phạm, ngoài dấu hiệu khác nhau chủ yếu là tính chất nguy hiểm thì rất nhiều dấu hiệu khác về mặt cấu thành là giống nhau. Còn phần riêng sẽ quy định các vi phạm trong các lĩnh vực cụ thể. Phần riêng này sẽ được xây dựng theo nguyên tắc những loại VPHC về các lĩnh vực cần tập trung xử lý thống nhất và hình thức xử lý cụ thể đối với chúng thì được quy định và áp dụng ngay trong luật. Còn những VPHC khác chịu ảnh hưởng nhiều đặc điểm của các địa phương và hình thức xử lý đối với chúng thì cần quy định mang tính chất khung và trao cho Chính phủ quy định chi tiết, hoặc trao cho chính quyền địa phương quy định chi tiết trên cơ sở Luật, nghị định.

Phần III Bộ luật của Nga quy định về thẩm phán, cơ quan và người có thẩm quyền xử lý VPHC. Đây là phần quy định về thẩm quyền xử lý các vụ VPHC. Bộ luật của Nga có các quy định về thẩm quyền chung và thẩm quyền cụ thể của từng cơ quan, người có thẩm quyền. Nhìn chung cách quy định thẩm quyền tương tự như cách quy định thẩm quyền điều tra của các cơ quan điều tra trong Bộ luật Tố tụng hình sự, tức chỉ rõ các hành vi tại các điều khoản cụ thể chứ không quy định chung chung là đến mức nào thì thuộc thẩm quyền của ai. Quy định như vậy rất chính xác, không nhầm lẫn nhưng cũng rất phức tạp. 

Về thẩm quyền xử phạt ở nước ta có thể không tiếp thu cách quy định của Liên bang Nga là chỉ rõ từng hành vi cụ thể vì việc chỉ rõ từng hành vi cụ thể tuy có tính chính xác cao nhưng tính khái quát lại thấp. Do đó, vẫn lấy mức tối đa của khung để xác định như hiện nay nhưng cần có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chế tài dứt khoát và chế tài không dứt khoát với từng hành vi VPHC mới có khả năng hạn chế tiêu cực và đấu tranh có hiệu quả đối với VPHC. Bên cạnh đó, giữa các hình thức và biện pháp xử lý cũng cần quy định theo hướng hài hòa, hợp lý hơn.

Phần IV Bộ luật của Nga gồm 9 chương (từ chương 24 – 32) quy định về trình tự xử lý các VPHC (trình tự giải quyết các vụ VPHC). Cụ thể, phần này quy định:

1. Các quy định chung về xử lý VPHC (Chương 24), trong đó chỉ rõ các nguyên tắc:

- Bảo đảm tính toàn diện, khách quan, kịp thời trong xử lý VPHC;

- Nguyên tắc công khai;

- Nguyên tắc bảo đảm quyền yêu cầu…

2. Những người tham gia xử lý vụ việc (Chương 25): Người vi phạm; người bị thiệt hại; người đại diện theo pháp luật; người giám định; người phiên dịch; kiểm sát viên…

3. Vấn đề chứng cứ và chứng minh (Chương 26): Đây là chương đặc biệt vì các vấn đề như tình tiết phải làm sáng tỏ; khái niệm chứng cứ; các hành vi thu thập, xác minh chứng cứ (tương tự như trong tố tụng hình sự hoặc tố tụng dân sự).

4. Các biện pháp bảo đảm xử lý vi phạm (Chương 27), có những biện pháp như tạm giữ, dẫn giải, khám xét, thu giữ... Những biện pháp này được quy định trình tự, thủ tục cụ thể khi thực hiện.

5. Khởi xướng vụ việc (Chương 28). Quy định các căn cứ để khởi xướng vụ việc,  thẩm quyền lập biên bản…

6. Trình tự  xử lý vụ VPHC (Chương 29).

7. Xem xét lại quyết định xử phạt VPHC (Chương 30): trong đó quy định kháng cáo và kháng nghị của Viện kiểm sát.

Qua phần IV Bộ luật của Nga có thể nhận thấy rằng, việc giải quyết các vụ VPHC mang tính cẩn trọng rất cao. Bên cạnh đó, tính dân chủ trong thủ tục giải quyết cũng luôn được chú trọng. Và đây là những vấn đề mà cả lý luận và thực tiễn ở nước ta đang đặt ra và có thể tiếp thu kinh nghiệm này từ Bộ luật của Nga. Hiện nay, thủ tục xử phạt theo Pháp lệnh hiện hành ở nước ta là một thủ tục khép kín, toàn quyền do người có thẩm quyền quyết định, người vi phạm ít khi được tham gia vào thủ tục này nên tính dân chủ không cao, dễ nảy sinh hiện tượng tùy tiện, lạm quyền... Và thật khó chấp nhận khi hành vi phạt tiền trong luật hình sự dù chỉ 5 triệu đồng nhưng vẫn phải mở phiên tòa xét xử với đầy đủ thủ tục tố tụng, trong khi xử phạt hành chính cả trăm triệu, thậm chí cả tỉ đồng cũng chỉ do một người quyết định. Do đó, theo chúng tôi, để bảo đảm pháp chế, dân chủ và bảo vệ quyền con người thì trong các quy định của của luật phải quy định thủ tục thật chặt chẽ, cụ thể như thu thập, xác minh chứng cứ, đánh giá chứng cứ, vấn đề thành phần tham gia xử lý… Cần phải trao quyền rộng rãi cho thẩm phán, vì trong Bộ luật của Nga, thẩm quyền xử phạt của thẩm phán rất rộng. Đối với một số loại vi phạm cũng cần có thủ tục xử phạt như một phiên xét xử với một hội đồng, có sự tham gia của luật sư, đại diện Viện kiểm sát và tiến hành công khai, có tranh tụng. Nên trao cho Viện kiểm sát quyền kháng nghị và có thủ tục xem xét lại một cách công khai đối với những vi phạm mà mức phạt lớn. Bên cạnh đó, cần phải xây dựng cơ chế giám sát việc xử lý VPHC để đảm bảo việc xử lý đúng người, đúng tính chất mức độ vi phạm để hạn chế những tiêu cực trong việc xử lý.

Phần V Bộ luật của Nga quy định về thi hành quyết định xử phạt VPHC. Phần này quy định về thời hạn thi hành, tạm hoãn thi hành, trình tự thi hành đối với từng loại hình thức xử phạt.

Về cơ bản, Pháp lệnh hiện hành của nước ta quy định những vấn đề này tương đối hợp lý nhưng cần chú ý những vấn đề như tạm hoãn thi hành, miễn hoặc giảm chấp hành hình thức xử phạt. Chẳng hạn, đối với hành vi phạt tiền thì bên cạnh những quy định về hoãn chấp hành quyết định phạt hoặc được nộp tiền phạt nhiều lần thì vẫn nên quy định về việc miễn hoặc giảm tiền nộp phạt đối với những người VPHC có hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn, không thể chấp hành quyết định phạt tiền được.

 

 

TS. Luật học.Nguyễn Cảnh Hợp - Trưởng khoa Hành chính – Nhà nước, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh; 

ThS. Luật học.Cao Vũ Minh - Giảng viên khoa Hành chính – Nhà nước, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh.

Nguồn: Tạp chí Nghiên cứu lập pháp điện tử

______________

(1) Vũ Văn Nhiêm, Bàn về hình thức văn bản và thẩm quyền quy định về quyền và nghĩa vụ của công dân, Tạp chí Khoa học Pháp lý số 5, năm 2007.

(2) Cao Vũ Minh, Vai trò giải thích pháp luật của Tòa án Hiến pháp. Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 24, năm 2009.

(3) Điểm b Khoản 2 Điều 56 Luật BHVBQPPL năm 1996 quy định: “Nghị định quy định những vấn đề hết sức cần thiết nhưng chưa đủ điều kiện xây dựng thành luật hoặc pháp lệnh để  đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, quản lý kinh tế, quản lý xã hội” và khoản 4 Điều 14 Luật BHVBQPPL  năm 2008 quy định: “Nghị định quy định những vấn đề cần thiết nhưng chưa đủ điều kiện xây dựng thành luật hoặc pháp lệnh để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, quản lý kinh tế, quản lý xã hội”.

(4) Nguyễn Cửu Việt, Một số vấn đề về đổi mới pháp luật về VPHC ở nước ta hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 138, năm 2009.

(5) http://sotuphap.hochiminhcity.gov.vn/web/tintuc/default.aspx?cat_id=583&news_id=1258 (Website Sở Tư pháp TP. Hồ Chí Minh - Thành phố Hồ Chí Minh hủy bỏ các quy định vượt quá thẩm quyền trong việc xử phạt VPHC lĩnh vực giao thông đường bộ).

(6) Việt báo.Vn - Mới có 16/33 địa phương “xử” văn bản trái luật - Thứ sáu, 10/02/2006.
Hoàn thiện pháp luật về vi phạm hành chính từ kinh nghiệm của Liên bang Nga

Gửi cho bạn bè

Phản hồi

Thông tin người gửi phản hồi

Các tin khác

Nghiên cứu - trao đổi